پاسخگو بودن اخلاقی خدا در قرآن از منظر تفاسیر اشاعره و عدلیه

بحث درباره اخلاقی بودن خدا از مباحث مهم در فلسفه و الهیات است. پرسش آن است که آیا خدا اخلاقی رفتار می کند / باید رفتار کند یا نه. یکی از پیامدهای مهم این بحث پاسخ به این پرسش است که آیا خدا به لحاظ اخلاقی پاسخگو است یا خیر. در فرهنگ اسلامی، این بحث را از راه نزاع مشهور حسن و قبح در کلام می توان پی گرفت. از دیدگاه اشاعره خدا مقید به اخلاق نیست و بنابراین از نظر اخلاقی هم پاسخگو نیست. در مقابل، عدلیه (معتزله و امامیه) معتقدند خدا باید اخلاقی رفتار کند و در نتیجه از نظر اخلاقی نیز باید پاسخگو باشد. این اختلاف در تفسیر قرآن نیز اثر می گذارد و هر دو گروه، در اثبات دیدگاه خود به آیاتی از قرآن استناد می کنند. به نظر می رسد بیش از همه آیه ۲۳ سوره انبیاء در اثبات پاسخگو نبودن خدا مورد استناد اشاعره و آیه ۱۶۵ سوره نساء در اثبات پاسخگو بودن خدا مورد استناد عدلیه قرار می گیرد. در این مقاله پس از گزارش این دیدگاهها، نشان داده ایم که نتیجه داوری درباره این اختلاف از راه ادله متنی و فرامتنی بیشتر به سود عدلیه است و لذا تفسیر آنان از آیات مورد اشاره، پذیرفتنی تر به نظر می آید.

کلیدواژه ها:

خدا و اخلاق ، دین و اخلاق ، خدا در قرآن ، اخلاق در قرآن ، پاسخگویی خدا ، تفسیر کلامی قرآن