تحلیل سیاستی هویت علمی و گفتمانی برنامه‎های جامعه‎شناسی از نظر تا عمل در آموزش عالی ایران

چکیده گسترده مقدمه و اهداف: تحلیل برنامه‎های مصوب جامعه‎شناسی از منظر پیوند هویت علمی و گفتمانی با سیاست‎های کلان علمی و اسناد بالادستی مرتبط با آموزش عالی ایران اهمیت دارد؛ زیرا گسترش علوم اجتماعی بدون در نظر گرفتن اهداف مندرج در سیاست‎ها هزینه‎های نامطلوب فکری و مادی گوناگونی را به آموزش عالی و جامعه تحمیل می‎کند. بررسی تاریخ رشته‎های علوم اجتماعی و جامعه‎شناسی در ایران نشان‎دهنده اتصال معرفتی و نظری آنها با گفتمان‎ها و ارزش‎های بازیگران متعدد در سطوح سیاست‎گذاری، برنامه‎ریزی و اجراست. اگر پذیرفته باشیم که سیاست‎های کلان علمی مانند یک شاقول در هویت‎بخشی علمی و گفتمانی به آموزش عالی ایران هستند، تخطی یا انحراف از این معیار در برنامه‎ها و رشته‎ها حاکی از وجود یک چالش راهبردی است. در سیاست‎پژوهی، ارزش‎های متعارف جامعه در نظر گرفته می‎شود. علوم اجتماعی و به‎طورخاص، جامعه‎شناسی در ایران از جمله علوم مدرنی هستند که از ابتدای ورودشان عمدتا بنا به مقاصد فرهنگی-سیاسی استفاده شدند. از این نظر، جامعه‎شناسی ابزاری برای مقاصد سیاسی در دوره پهلوی بود تا یک قلمرو معرفتی که به‎لحاظ هویتی ریشه تاریخی آن با بوم و زیست جامعه ایرانی انطباق داشته باشد. گویی جامعه‎شناسی مانند آونگی در امتداد بردار لیبرالیسم و سوسیالیسم بود؛ یعنی علمی که در گفتمان سیاسی متعین می‎شد. پس از پایان انقلاب فرهنگی (۱۳۶۲)، جامعه‎شناسی بیش از هر یک از علوم انسانی-اجتماعی متصف به «سکولار بودن» شد، اما در دهه‎های ۹۰-۱۳۸۰ استقرار تدریجی ایده اسلامی‎سازی علوم و سپس، تحول علوم انسانی سبب شد که از علوم متعارف انسانی اجتماعی، به‎عنوان یک فرصت استفاده شود. مبانی نظری شامل سیاست‎پژوهی و تبارشناسی والرشتاینی است. روش: این مقاله از روش تحلیل سیاست (PA) و سیاست‎پژوهی (PR) با تکنیک پژوهش اسنادی (DRM) استفاده کرده است. تحلیل اتخاذ سیاست مستلزم توجه به آن چیزی است که تصویر بزرگ را شکل می‎دهد؛ یعنی چهارچوب‎ها، نظریه‎ها، مفروضات بنیادین و رهیافت‎های عملی برای ارزیابی و اثرگذاری امکان‎پذیری سیاسی. ملاحظات عملی آن عبارت‎اند از: شناسایی کنشگران مرتبط، فهم انگیزه‎ها و عقاید آنها، ارزیابی منابع در دسترس و شناسایی عرصه یا سطحی که در آن قواعد فرایند سیاست‎گذاری را تحت تاثیر قرار می‎دهد. نمونه‎هایی از اسناد سیاست شامل گزارش‎های اداری، صورتجلسات، نقشه‎ها، برنامه‎های آموزشی و غیره است. در سیاست‎پژوهی، به موارد زیر در اطلاع از پیشینه مسئله پاسخ داده می‎شود: آیا اهداف به مرور زمان تغییر کرده‎اند؟ اهداف جنبه نمایشی دارند یا برای ایجاد تغییرات واقعی هستند؟ ارزش‎ها و مفروضات نهفته در سیاست چه هستند؟ موفقیت سیاست‎ها تا چه حدی بوده است؟ مخاطبان، بازیگران و سیاست‎گذاران چه کسانی هستند؟ کدام سازمان‎ها و کمیته‎هایی در اجرای آن سهیم بوده‎اند؟ برنامه‎ها به چه وسیله‎ای تحکیم یا اجرا شده است؟ نقطه تمرکز تحلیل سیاست تحت تاثیر چهارچوب مفهومی تحلیل خواهد بود. در این پژوهش، برنامه‎های درسی علوم اجتماعی با تاکید بر رشته جامعه‎شناسی به‎عنوان محصول نهایی در نظر گرفته شده است که باید آنها را در قلمرو گفتمانی وسیع‎ترشان یعنی سیاست‎های کلان علم در آموزش عالی ایران در نظر گرفت. به این منظور از سامانه سرفصل دروس برنامه‎های مصوب اخذ و بر طبق روش تحلیل سیاست و اصول سیاست‎پژوهی بررسی شده‎اند. جامعه آماری تمامی رشته‎ها و گرایش‎های علوم اجتماعی و جامعه‎شناسی و نمونه‎گیری منطبق بر تمام نمونه‎ها (نمونه تمام-نما) است. نتایج: یافته‎ها در سه لایه تحلیل شده‎اند: «هنجاری و تجویزی»، «توصیفی و وضعی» و نیز «گفتمانی و ژرف‎کاوی». نتایج از تکثر معنا به‎لحاظ محتوایی، کارکردی و انتظارات از جامعه‎شناسی در میان دانشگاه‎های ایران حکایت دارد. افزون بر بررسی وضعیت کنونی رشته جامعه‎شناسی در بستر تاریخی و سیاسی، آسیب‎شناسی درباره بروز بودن، کاربردی بودن، اثربخشی و شیوه اجرای برنامه‎های درسی با توجه به اسناد و سیاست‎های کلان علمی کشور انجام شده است. با فاصله گرفتن از مرکز رشته جامعه‎شناسی و حرکت به لایه‎های بیرونی خانواده علوم اجتماعی، دست‎کم می‎توان هفت قلمرو گسترش علوم اجتماعی در آموزش عالی ایران را شناسایی کرد: برنامه‎ریزی و سیاست‎گذاری و حکمرانی اجتماعی، توسعه و پیشرفت، جمعیت‎شناسی، فلسفه علم، مددکاری و خدمات اجتماعی، مردم‎شناسی، مطالعات اجتماعی. در این رشته‎ها، تقابل‎های گفتمانی مانند «توسعه» و «پیشرفت» در عناوین رشته‎ها مشهود است. با مراجعه به لایه محتوایی سرفصل‎های پیشنهادی دانشگاه‎ها مشخص می‎شود که برخی جریان‎ها هنوز به‎دنبال علوم اجتماعی و جامعه‎شناسی مرسوم (غربی) هستند. حتی برخی از دانشگاه‎ها تبدیل به لجنه‎ها و پایگاه‎های فکری مرام لیبرال یا سایر ایسم‎های غربی هستند. رویکرد تهذیبی و ترمیمی نسبت به جامعه‎شناسی حرکتی بطئی داشته است. البته رویکردهای تاسیسی و تولیدی نیز در پایگاه‎های فکری متصل به گفتمان انقلاب اسلامی پیگیری شده است. طرفداران جامعه‎شناسی مرسوم (غربی) چندان به تفطن درباره اتصال میان این علم با تاریخ و بوم جامعه نرسیده‎اند. یکی از بنیانی‎ترین مباحث در لایه ژرف‎کاوی و گفتمانی درباره جامعه‎شناسی در آموزش عالی ایران، نسبت میان جامعه‎شناسی و ارزش است. باورمندان به جامعه‎شناسی مرسوم(غربی) در ایران، همچنان جامعه‎شناسی را علمی خنثی، بی‎طرف و عینی می‎پندارند. بحث و نتیجه‎گیری: فاصله میان اهداف مندرج در سیاست‎ها با وضع موجود مشهود است. چنانچه سیر علم جامعه‎شناسی در ایران را بررسی کنیم، هویت علمی برنامه‎های مصوب از رشته و گرایش‎های جامعه‎شناسی با گفتمان معرفتی و فرهنگی پس از انقلاب اسلامی نه تماما همگرا و نه تماما واگرا بوده است. برخی برنامه‎ها (مانند رشته جامعه‎شناسی تاریخی) مسیر «مطالعه» علم اجتماعی مدرن را از مسیر «به‎کارگیری» آن جدا فرض کرده‎اند و «علم اجتماعی مدرن» را به «تاریخ علم اجتماعی مدرن» (هم‎ارز تاریخ سایر علوم) تقلیل داده‎اند. دسته‎ای دیگر از برنامه‎ها (مانند پژوهش علوم اجتماعی و جامعه‎شناسی مسائل اجتماعی ایران)، از جنبه‎های هستی‎شناسانه، معرفت‎شناسانه و انسان‎شناسانه علم اجتماعی مدرن فاصله گرفته‎اند و علم جامعه‎شناسی را صرفا به‎عنوان یک تکنیک و ابزار برای پیمایش‎ها و پژوهش‎های اجتماعی به‎کار می‎گیرند. در این‎ برنامه‎ها که انگیزه‎های پراگماتیستی غلبه یافته‎اند، باید ناگزیر و در صورت اقتضا به برخی از نظریات جامعه‎شناسی مرسوم (غربی) تن داد؛ زیرا قرار است آن نظریات کاربست و چهارچوب نظری پژوهش‎ها و مطالعات را شکل دهد. بیشتر آنچه در آموزش عالی علوم اجتماعی ایران در جریان است، مباحث دهه‎های قبلی تمدن غرب است. نوعی از نگرش‎های انتقادی به آن تمدن و تجدیدنظرهایی که متفکران غربی نسبت به برخی مواضع و موضوعات کلیدی (در رابطه علم، جامعه و دین) داشته‎اند، به جامعه دانشگاهی ایران راه نیافته‎اند یا کمتر ورود پیدا کرده‎اند. به‎لحاظ جنبه میان‎رشته‎ای، جامعه‎شناسی توفیقی اندکی داشته است تا خود را در نسبت با روان‎شناسی، علوم شناختی، سیاست‎گذاری، رسانه و فناوری‎های نوین از جمله هوش مصنوعی بروز کند. فقدان نظام ارزیابی برای حسن تدوین و اجرای سیاست‎های علمی یک خلا جدی است. تقدیر و تشکر: موردی ذکر نشده است. تعارض منافع: هیچ تعارضی وجود نداشته است.

کلیدواژه ها:

تحلیل سیاست ، جامعه‎شناسی ، آموزش عالی ، برنامه درسی ، گفتمان ، هویت