الگوهای همدید گردش جو موثر بر خشکسالی های ماهانه فراگیر دوره سرد ایران

خشکسالی یکی از چالشی ترین پدیده های اقلیمی در مناطق خشک و نیمه خشک مانند ایران است که تحت تاثیر الگوهای خاص گردش جوی رخ می دهد. این پژوهش به منظور شناسایی الگوهای گردش جوی خشکسالی های فراگیر ماهانه در ایران با استفاده از داده های بلندمدت (۱۹۷۹ تا ۲۰۲۱) و شاخصZSI انجام شده است. داده های مورد استفاده شامل ارتفاع ژئوپتانسیل، نم ویژه، دما، باد مداری و نصف النهاری و بارش ماهانه از پایگاه داده ERA۵ با تفکیک مکانی ۲۵/۰ درجه می باشند. براساس نتایج، در ماه های سپتامبر، ژوئن، ژوئیه و آگوست هیچ گونه خشکسالی فراگیری مشاهده نشد. ۸ خوشه گردش جو برای خشکسالی های فراگیر ماهانه شناسایی شد.  از میان این ۸ خوشه، ۴ خوشه با فراوانی بیش از ۷۷ درصد، الگوهای غالب گردش جو و سامانه های همدید موثر در وقوع خشکسالی های فراگیر شناسایی شدند. این ۴ الگوی جوی به ترتیب فراوانی شامل الف) پرارتفاع جنب حاره تراز زیرین همراه با پشته جنب حاره تراز میانی، ب) پرارتفاع جنب حاره تراز زیرین تلفیق شده با پرفشار سیبری همراه با پشته تراز میانی ، ج) پشته پرارتفاع جنب حاره تراز زیرین و میانی و د) پرارتفاع-واچرخند تراز زیرین مستقر برخشکی می باشند. به طور کلی مرکز واچرخندی، پرارتفاع و پشته های جنب حاره که به طور متوسط در محدوده ای از دریای عرب تا شبه جزیره عربستان فعال هستند نقش اساسی در رخداد خشکسالی های فراگیر ماهانه ایران ایفا می کنند. این پدیده های همدید با گسترش شمال سو نسبت به شرایط میانگین، باعث کاهش شدید بارش در ایران می شوند. همچنین الگوی استقرار این پدیده ها در اندرکنش با سایر ساختارهای گردش جو منطقه و سیاره ای است. بنابراین بررسی چرایی این تغییرات  می تواند به درک تغییرپذیری بارش ماهانه و فصلی و رخدادهای شدید و فراگیر خشکسالی کمک قابل توجهی کند.

کلیدواژه ها:

دوره های خشک ، الگوهای همدید ، واچرخند جنوب غرب آسیا ، جت جنب حاره ، ناوه و پشته