بازنگری انتقادی احادیث تفسیری البرهان فی تفسیر القرآن بر اساس آیات قرآن و سنجه های عقلانی

«البرهان فی تفسیر القرآن» یکی از ارزشمندترین و جامع ترین تفاسیر ماثور قرن یازدهم، اثر سید هاشم بحرانی است که به روش نقلی جمع آوری شده است. روایات این کتاب گونه های مختلفی را شامل می شود که هر کدام در جای خود قابل بررسی می باشد. مساله اصلی پژوهش حاضر نقد محتوایی روایات غیرمعتبر در تفسیر البرهان فی تفسیر القرآن است که به روش توصیفی – تحلیلی و با بهره گیری از ابزار کتابخانه ای به واکاوی چگونگی این روایات بر اساس آیات قرآن و سنجه های عقلانی می پردازد. بررسی های انجام شده در این مقاله نشان می دهد که بحرانی در گزینش روایات تفسیری، رویکردی گزینشی داشته است. وی روایاتی را انتخاب کرده که یا با معتقدات شیعی همسو باشند و یا به نیازهای زمانه و مکان زندگی او پاسخ دهند. همچنین مطالعه احادیث تفسیری نامعتبر در تفسیر «البرهان فی تفسیر القرآن» حاکی از آن است که این دسته از روایات را می توان در سه دسته کلی جای داد. ۱. مجعولات (روایات جعل شده)، ۲. اسرائیلیات (روایات برگرفته از منابع یهودی-مسیحی)، و ۳. تطبیقات (روایاتی که آیات را بر مصادیق خاص تطبیق داده اند). علاوه بر این، موارد مخالفت این روایات با قرآن در ابعاد زیر شناسایی شد: مخالفت با نص آیات، ناسازگاری با سیاق آیات، بی توجهی به مکی یا مدنی بودن آیه، ناهماهنگی با اصل نزول دفعی یا تدریجی سوره ها، و عدم انطباق با دیگر آیات قرآن. در بعد مخالفت با عقل نیز، این روایات با مواردی همچون یافته های علمی مسلم، باورهای افسانه ای، کرامت و ارزش وجودی انسان، و مسلمات دینی در تعارض بوده اند.

کلیدواژه ها:

البرهان فی تفسیر القرآن ، موازین عقلی ، نقد ، احادیث تفسیری ، سیدهاشم بحرانی