مولفه های سلامت معنوی در روابط عاطفی زوجین براساس متون اسلامی

چکیده گستردهمقدمه و اهداف: روابط زوجین دارای ابعاد مختلف عاطفی، جنسی، روانی و معنوی است و در تمام این جنبه ها آگاهی زوجین از مسئولیت خود در پیدایش یک رابطه ثمربخش اهمیت بسیاری دارد. روابط عاطفی زوجین به معنای توجه واقعی و مستمر به همسر است که در آن توجه فرد معطوف به خود نیست و این حالت توجه همراه با مهربانی، فروتنی و تمایل فعال به کمک و حمایت از همسر است. در این مطالعه، سلامت معنوی در روابط عاطفی زوجین براساس متون اسلامی به عنوان مجموعه ای از نگرش ها و رفتارهایی تعریف می شود که جهت گیری آنها به سوی قرب و اجر معنوی است، به عنوان مسیری برای دستیابی به سطوح بالاتر معنوی شناخته شده و برخلاف تمرکز بر حقوق قانونی بر جنبه های درونی و تعالی بخش از روابط تمرکز دارد که با رضایت الهی دارای همخوانی است. با وجود گسترش مطالعات مربوط به روابط زوجین در حوزه های مختلفی چون رضایت زناشویی، سازگاری و غنی سازی ارتباط، بررسی های مندرج در متون اسلامی عمدتا بر تبیین کلی مفاهیم سلامت معنوی یا ارائه ساختارهای مفهومی عام مذهبی معنوی متمرکز بوده اند و کمتر به صورت ویژه، مولفه های سلامت معنوی را در بستر «روابط عاطفی زوجین» استخراج و نظام مند کرده اند. با توجه به اهمیت و تاثیر گسترده این مفهوم در روابط عاطفی همسران، لازم است این مولفه ها تبیین و تحلیل شود. این پژوهش در پی استخراج مولفه های سلامت معنوی در روابط عاطفی زوجین براساس متون اسلامی و سنجش میزان روایی آن است.روش: متون اسلامی مورد مطالعه با تکیه بر روش تحلیل محتوای کیفی بنگستون بررسی شدند. در این روش چهار مرحله برنامه‎ریزی، جمع‎آوری داده‎ها، تحلیل داده ها و تهیه گزارش و ارائه نتایج انجام شد. جامعه متنی پژوهش شامل قرآن کریم و تمامی احادیث منقول در کتاب میزان الحکمه تعیین شد. روش نمونه گیری در این پژوهش هدفمند بود. تعیین حجم نمونه براساس اصل اشباع صورت گرفت. واحد تحلیل در مطالعه حاضر «مضمون» انتخاب شد. در این پژوهش تحلیل محتوای آشکار و پنهان به کار گرفته شد. تحلیل داده ها براساس چهار گام «ازمتن گیری»، «به متن دهی»، «مقوله بندی» و «یکپارچه سازی» انجام شد. از میان متون مورد بررسی، ۳۶ زیرمقوله، دو مقوله و یک درون مایه استخراج شد که چارچوب سلامت معنوی در روابط عاطفی زوجین در متون اسلامی را شکل دادند. به منظور کسب قابلیت اطمینان از نتایج منابع اسلامی پژوهش از چهار معیار پیشنهادی لینکن و گابا، یعنی «اعتمادپذیری»، «تاییدپذیری»، «انتقال پذیری» و «اتکاپذیری» بهره گرفته شد. در ملاک اتکاپذیری، یافته های برگرفته از متون اسلامی به داوری کارشناسان سپرده شد و «شاخص روایی محتوایی» (CVI) مورد سنجش قرار گرفت. در این روش از ده کارشناس خواسته شد تا تکمیل سه فرم نظرات تخصصی خود را اعلام کنند: در فرم های اول و دوم میزان تطابق مستندات با زیرمقوله ها و تناسب زیرمقوله ها با مقولات بررسی شد؛ در فرم سوم درجه تناسب مقولات با درون مایه سنجیده شد.نتایج: یافته‎های حاصل از متون دینی نشان داد که مولفه های سلامت معنوی در روابط عاطفی زوجین شامل دو عامل اصلی تقویت پیوند و نزدیکی عاطفی (خوش اخلاقی با همسر، تشکر کردن از همسر، مهربانی با همسر، سلام کردن به همسر، نگاه کردن به چهره همسر، نیکی کردن به همسر، خریدن هدیه برای همسر، شاد کردن همسر، برطرف کردن غم های همسر، دلسوزی کردن برای همسر، به دست آوردن رضایت همسر، خدمت کردن به همسر، نفع رساندن به همسر، احترام گذاشتن به همسر، ابراز دوست داشتن به همسر، گرفتن دست همسر، کمک کردن به همسر، نشستن در کنار همسر، توجه به خواسته های همسر، وقت گذاشتن برای همسر، استقبال و بدرقه از همسر، درک کردن همسر) و شکیبایی و جلوگیری از تنش (شکیبایی بر بدخلقی همسر، شکیبایی بر آزار و اذیت همسر، شکایت نکردن نزد دیگران از همسر، بخشیدن جسارت و نادانی همسر، بخشیدن اذیت همسر، آزار ندادن همسر، عدم دشنام و بدزبانی به همسر، ناراحت نکردن همسر، عصبانی نکردن همسر، اخم نکردن به همسر، عدم برخورد فیزیکی با همسر، مدارا و ملایمت با همسر، خشنود کردن همسر هنگام خشم او) است.در بخش اعتبارسنجی سه عامل گرفتن دست همسر، نگاه کردن به چهره همسر و اخم نکردن به همسر در شاخص CVI، نمره مطابقت هریک از آنها با مستندات کمتر از ۸۰/۰ سنجش شد و نمره روایی لازم کسب نشد؛ بنابراین این عوامل حذف و بقیه عوامل تایید شدند.بحث و نتیجه‎گیری: نتایج حاصل از پژوهش نشان داد مولفه های سلامت معنوی در روابط عاطفی زوجین در دو محور دارای ۳۲ زیرمقوله است. نخستین مقوله در این مطالعه، تقویت پیوند و نزدیکی عاطفی می باشد که عبارت از فرایند آگاهانه و مداوم ایجاد و تعمیق پیوندهای عمیق احساسی از راه تعاملات گرم، حمایت گر و متقابل است که بر پایه محبت و همدلی بنا شده، و در راستای تعالی روحی مشترک و همسویی با ارزش های الهی به افزایش حس امنیت، رضایت و وابستگی مثبت بین همسران می انجامد. مقوله دوم از این مطالعه، شکیبایی و جلوگیری از تنش می باشد که عبارت از فرایند آگاهانه و مداوم مدیریت و کاهش تعارضات احساسی از راه رویکردهای آرامش بخش، بخشایش گر و خودکنترلی است که بر پایه باور به پاداش های الهی و تعالی روحی بنا شده و به حفظ تعادل، صلح درونی و پایداری رابطه می انجامد. در این پژوهش، احادیث دینی از کتاب میزان الحکمه استخراج شد. غربال احادیث به وسیله ضعف سند و کتاب ممکن است دقت در اطلاعات پژوهشی را بیشتر کند. نتایج حاصل از این پژوهش، چارچوب نظری جدیدی را برای سلامت معنوی در روابط عاطفی زوجین پیشنهاد می کند؛ همچون مقیاس سلامت معنوی در روابط زوجین، بسته های آموزشی تقویت سلامت معنوی در روابط زوجین و ساخت پروتکل درمانی آن تدوین شود و نیز با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی تدوین مولفه های فرایندی سلامت معنوی در روابط زوجین و تدوین مولفه های ساختاری و فرایندی در روابط والدین و فرزندان پیشنهاد می شود.تقدیر و تشکر: از تمامی کارشناسانی که در اعتبارسنجی این مطالعه همکاری کردند، تشکر و قدردانی می‎شود.تعارض منافع: براساس اظهار نویسندگان، این مطالعه فاقد هرگونه تعارض منافع است.

کلیدواژه ها:

سلامت معنوی ، معنویت خداسو ، روابط عاطفی زوجین ، روابط عاطفی همسران ، تحلیل محتوای کیفی