خشونت عینی و نمادین علیه زنان نابارور افغانستانی مهاجر در ایران

چکیده گستردهمقدمه و اهداف: ناباروری در دهه‎های اخیر از یک مسئله صرفا زیستی به پدیده‎ای چندبعدی تبدیل شده است که نه‎تنها بدن زنان، بلکه هویت فردی، روابط زناشویی و جایگاه اجتماعی آنها را تحت‎تاثیر قرار می‎دهد. پژوهش‎های اخیر نشان می‎دهند که در جوامع سنتی، به‎ویژه در ساختارهای مردسالارانه گسترده خانواده‎های افغانستانی مهاجر در ایران، مادر بودن به‎عنوان هسته اصلی هویت زن برداشت می‎شود؛ از این رو ناباروری می‎تواند به احساس شرم، گناه، کاهش اعتماد به‎نفس و طرد اجتماعی بینجامد و سلامت روانی را به‎طور جدی تهدید کند. از دیدگاه روان‎شناسی خانواده، این وضعیت به تعارضات زناشویی، اضطراب مزمن، افسردگی و کاهش حمایت هیجانی می‎انجامد؛ فشارهای خانواده همسر این مسئله را از یک مسئله خصوصی به بحرانی اجتماعی می‎کشاند که در آن زن نابارور با سرزنش، تحقیر زبانی و رفتارهای کنترل‎گرانه روبه رو می‎شود. در بستر مهاجرت، این فشارها پیچیده‎تر می‎شوند؛ دشواری‎های اقتصادی، تبعیض و نیاز به حفظ هویت جمعی، نقش باروری را تقویت می‎کند و زنان را در موقعیتی دوگانه از آسیب‎پذیری و سلطه فرهنگی قرار می‎دهد. در این مطالعه نظریه‎های جامعه‎شناسی قدرت و جنسیت (فوکو، بوردیو، گافمن و...) به‎عنوان لنز تحلیلی به‎کار رفته، نشان می‎دهند که خشونت عینی (تحقیر، تهدید به طلاق) و نمادین (برچسب‎زنی، سرزنش اخلاقی) به‎صورت متقابل بازتولید می‎شوند و سلامت روان خانواده را به‎طور پایدار تخریب می‎کنند. هدف این پژوهش، بررسی جامع این فرایندهای چندلایه و نشان دادن چگونگی تبدیل ناباروری به بستر بازتولید خشونت‎های عینی و نمادین در میان زنان افغانستانی مهاجر است که خلاهای موجود در ادبیات پژوهشی را تاحدی جبران کند.روش‎ پژوهش: این پژوهش کیفی با تمرکز بر تجربه‎زیستی زنان نابارور افغانستانی مقیم ایران انجام شد. جامعه هدف، زنانی بود که ناباروری خود را در بستر خویشاوندی سنتی روایت می‎کردند. نخست در بخش ناباروری بیمارستان شهید بهشتی کاشان، با چند زن مصاحبه مقدماتی انجام شد و سپس از راه نمونه‎گیری هدفمند و گلوله‎برفی، مشارکت‎کنندگان جدید معرفی شد. درمجموع با هشت زن (در رده‎های سنی، مدت ازدواج و سوابق درمانی متفاوت) مصاحبه نیمه‎ساختاریافته و عمیق به‎مدت ۴۵-۶۰ دقیقه انجام گرفت. تمام مصاحبه‎ها با رضایت آگاهانه ضبط و تحت اصول اخلاقی محرمانگی تحلیل شدند.داده‎ها به‎روش تحلیل مضمون پردازش شد: پس از خواندن مکرر متن‎ها، کدهای اولیه استخراج و سپس مضامین فرعی و اصلی شناسایی شدند. در این مسیر، نظریه‎های جامعه‎شناختی (فوکو درباره بدن و قدرت، بوردیو خشونت نمادین، انگ اجتماعی گافمن و پدرسالاری کانل) به‎عنوان چارچوب‎های تبیینی به‎صورت استقرائی به‎دست آمده، و در تحلیل نقش یافتند.اعتبار پژوهش از راه بازبینی چندمرحله‎ای تیم تحقیق و بازخورد محدود مشارکت‎کنندگان تقویت شد. به‎جای روایی بیرونی، مفهوم انتقال‎پذیری برای نشان ‎دادن قابلیت کاربرد نتایج در بافت‎های مشابه به‎کار گرفت؛ بدین ترتیب نتایج نه به‎عنوان حقیقت مطلق، بلکه به‎عنوان تصویر عمیق و تفسیری از تجربه ناباروری و خشونت‎های مرتبط در میان زنان افغانستانی مهاجر ارائه شد.یافته‎های پژوهش: در این مطالعه با حضور هشت زن نابارور افغانستانی مقیم ایران (سن ۲۲ تا ۴۳ سال) که متنوعی از نظر قومیت (پنج تاجیک، دو هزاره، یک پشتون)، مذهب (دو شیعه، شش اهل سنت) و سطح سواد (از بی‎سواد تا لیسانس بیولوژی) همراه بود، تجارب عمیقشان درباره ناباروری روشن شد. تحلیل محتوای مصاحبه‎ها سه محور اصلی خشونت عینی، برچسب‎زنی/داغ‎گذاری و سلطه و تحقیر خانواده شوهر را نشان داد:۱. خشونت عینی: شرکت‎کنندگان گزارش دادند که به‎دلیل ناتوانی در باروری مورد کتک‎زدن، کارهای اجباری خانگی، تهدید به مرگ و استفاده ناعادلانه از نیروی کار خود به‎عنوان «خدمتکار پنهان خویشاوندی» قرار گرفته‎اند. این اقدامات جسمی به‎عنوان تنبیه بدن «ناکافی» زن در چارچوب مردسالارانه خانواده گسترده تبیین شد.۲. برچسب‎زنی و داغ‎گذاری: زبان تحقیرآمیز (مثلا سرخشک، گاو خشک و درخت بی‎ثمر) به‎صورت مداوم به زنان نابارور اختصاص یافت. این برچسب‎ها نه تنها هویت مثبت زنان را تخریب کرد، بلکه پایه‎ای برای مشروع‎سازی سایر اشکال خشونت فراهم ساخت؛ گافمن آن را «استیگما» و بوردیو آن را «خشونت نمادین» می‎نامد.۳. سلطه و تحقیر خانواده شوهر: فشار از سوی مادرشوهر، پدرشوهر و دیگر خویشاوندان به‎صورت تهدید به طرد، ممانعت از دسترسی به درمان و تنگ‎نظری در مشارکت‎های خانوادگی ظاهر شد. این ساختار اجتماعی ناباروری را تهدیدی به «سرمایه نمادین» خانواده می‎دانست و به‎ نام شایستگی زن در باروری، رفتارهای سرکوبگر را توجیه می‎کرد.درمجموع نتایج نشان ‎داد ناباروری در میان زنان افغانستانی مهاجر، نه‎تنها یک مشکل پزشکی بلکه یک پدیده چندلایه از خشونت عینی و نمادین است که در بستر خویشاوندی گسترده و نهادهای پدرسالارانه بازتولید می‎شود. این بینش می‎تواند برای طراحی مداخلات حمایتی با رویکرد روان‎شناسی خانواده و حقوق زنان موثر باشد.بحث و نتیجه‎گیری: نتایج پژوهش نشان می‎دهد برای زنان مهاجر افغانستانی، ناباروری صرفا یک مشکل پزشکی نیست؛ در چارچوب خانواده گسترده و شبکه‎های خویشاوندی فشرده، این تجربه به‎عنوان شکست در نقش مادرانه شناخته می‎شود و بدن زن را محور قضاوت، کنترل و تنبیه می‎سازد. از دیدگاه فوکو، بدن «منضبط‎شده» زن ارزش اجتماعی‎اش را تنها بر توانایی باروری می‎سنجد؛ در صورت ناباروری زنی با کار بی‎دستمزد، محدودیت‎های حرکتی، فشارهای عاطفی و طردهای نمادین روبه رو می‎شود. گافمن همچنین به «داغ‎گذاری اجتماعی» اشاره می‎کند؛ برچسب‎های تحقیرآمیز هویت زنان را تخریب می کند و اضطراب، افسردگی و انزوا را در پی دارد. این پدیده نیز با الگوی پدرسالاری کانل همسوست؛ باروری منبع اصلی مشروعیت زن در خانواده می باشد و ناباروری به تضعیف مقام خانوادگی می‎انجامد. مطالعات بومی افغانستانی نیز تایید می‎کند که فرزندآوری وظیفه‎ای اجتماعی و معیار ارزش زن است و ناتوانی در این زمینه با افسردگی و خشونت همسرانه مرتبط است. حتی در پس از مهاجرت، الگوهای خویشاوندی فشرده و هنجارهای باروری بازتولید می‎شوند؛ زنان نابارور به «خدمتکار پنهان» تبدیل می‎شوند و هم سلطه اقتصادی و هم نمادین را تجربه می‎کنند؛ بنابراین، تنها مداخلات پزشکی کافی نیست. برای کاهش رنج این زنان باید برنامه‎های یکپارچه روان‎درمانی خانواده، آموزش فرهنگی و سیاست‎های حمایتی اجتماعی به‎همراه همپوشانی ساختار خانوادگی گسترده و هنجارهای باروری اجرا شود. این پژوهش با ترکیب نظریه‎های فوکو، بوردیو، گافمن و کانل، مدلی جامع از خشونت عینی، نمادین و ساختاری ارائه خواهد داد که نشان می‎دهد فشارهای فرهنگی، ساختار مردسالارانه و داغ اجتماعی به‎صورت چرخه‎ای بر بدن زن نابارور حاکم است و درک این پیوند چندسطحی، گامی مهم برای طراحی برنامه‎های موثر حمایتی به شمار می رود.تقدیر و تشکر: از کلیه زنان نابارور افغانستانی مهاجر در ایران که در این پژوهش مشارکت کردند تشکر و قدردانی می شود.تعارض منافع: نویسندگان این مقاله اعلام می دارند هیچ گونه تعارض منافعی در این پژوهش وجود ندارد.

کلیدواژه ها:

ناباروری ، خشونت عینی ، خشونت نمادین ، زنان افغانستانی ، ساختار خویشاوندی ، مردسالاری