<span lang="FA">خوانش رفتار و تجربه زیسته کاربران در فضای شهری (مطالعه موردی: بازار تاریخی کرمان)

یکی از چالش‎های بنیادین در طراحی و برنامه‎ریزی فضاهای عمومی شهری، تبیین سازوکار شکل‎گیری الگوهای رفتاری و نقش هم‎زمان ابعاد کالبدی و زمانی در تجربه کاربران است. این پژوهش با هدف تحلیل تعامل «کالبد پایدار» و «زمان رویدادی» و تاثیر آن بر رفتارهای شهری و ادراکات ذهنی، بازار تاریخی کرمان را در حدفاصل میدان توحید تا میدان گنجعلی‎خان مورد مطالعه قرار می‎دهد. بر این اساس، پژوهش حاضر در پی پاسخ به این پرسش‎ است که ابعاد کالبدی و ریتم‎های زمانی چگونه الگوهای رفتاری کاربران را در یک فضای عمومی تاریخی بازآرایی می‎کنند؟ و این تغییرات رفتاری چه بازتابی در ادراک محیطی و ساختارهای شناختی کاربران دارد؟ پژوهش با استفاده از طرح ترکیبی همگرا انجام شده است؛ به‎گونه‎ای که داده‎های کمی و کیفی به صورت موازی و در یک چارچوب زمانی–مکانی مشترک گردآوری و در سطح تفسیر مکانی–مفهومی ادغام شده‎اند. در بخش کمی، الگوهای رفتاری کاربران از طریق مشاهده نظام‎مند و ثبت تصویری زمان‎بندی‎شده طی ۱۴ روز (۷ روز پیش از نوروز و ۷ روز در ایام نوروز) استخراج و ۴۲۳۸ رویداد رفتاری در پنج دسته عبوری/ ضروری، توقف کوتاه، توقف بلند، اختیاری و اجتماعی کدگذاری و تحلیل شد. در بخش کیفی، با استفاده از نمونه‎گیری نظری، نقشه‎های شناختی و مصاحبه‎های نیمه‎ساختاریافته با ۶۰ نفر از کاربران بازار گردآوری و با روش تحلیل مضمون بررسی گردید. یافته‎ها نشان می‎دهد نوروز به عنوان یک ریتم زمانی رویدادی، با ارتقای کیفیت تجربه محیطی، موجب افزایش معنادار رفتارهای اجتماعی و اختیاری و جابه‎جایی کانون‎های فعالیت از راسته‎های عبوری به میدان‎ها و گره‎های فضایی می‎شود؛ به‎گونه‎ای که سهم رفتارهای عبوری از ۶۲٪ به ۳۸٪ کاهش و رفتارهای اجتماعی از ۴٪ به ۱۵٪ افزایش می‎یابد. همچنین هم‎پوشانی قابل‎توجهی میان کانون‎های تراکم رفتاری در ایام نوروز و عناصر برجسته در نقشه‎های شناختی جمعی مشاهده شد که بیانگر پیوند ساختاری میان نشانه‎های کالبدی، جذابیت ادراکی و اجتماع‎پذیری فضا است. نتایج پژوهش نشان می‎دهد فهم فضاهای عمومی تاریخی مستلزم تحلیل یکپارچه چهار مولفه کالبد، زمان، رفتار و ادراک است و مدیریت این فضاها باید با رویکردی رویدادمحور و انعطاف‎پذیر، از ظرفیت‎های پنهان کالبد تاریخی برای تقویت تجربه اجتماعی و هویت جمعی بهره گیرد.

کلیدواژه ها:

رفتارشناسی شهری ، تجربه زیسته ، ریتم زمانی فضا ، نقشه شناختی ، بازار تاریخی کرمان