کاربست روش تحلیل مضمون در خوانش زیارت عاشورا

یکی از زیارات مهم شیعه، زیارت عاشورا است. این زیارت نامه، ناب ترین مبانی معرفتی شیعه را در قالب ادبیاتی « نیایش­گونه» ارائه کرده است که نشان می­دهد محتوای آن بسیار فراتر از حد یک ابراز ارادت و عرض حال فردی است. اگرچه بسیاری از محققان نسبت به شرح زیارت مذکور، اهتمام ورزیده­اند، اما آنچه تاکنون مطرح شده، بیش­تر ناظر به شرح و تفسیرآن بوده است. در این پژوهش، تلاش شده با استفاده از روش تحلیل محتوایی، با استخراج کمی داده­ها، فراوانی واژگان کلیدی، مضامین اصلی و مضامین فرعی یا نقاط تمرکز زیارت عاشورا، مفاهیم و ساختارهای پنهان در متن این زیارت نامه مورد بررسی قرار گیرد . با «طبقه بندی» جهت گیری­ها از مجموع ۵۹ فراز زیارت عاشورا، مشخص شد متن زیارت، بر سه محور اصلی تولی، تبری و درخواست ها، متمرکز است و محوری ترین موضوع زیارت عاشورا، بیزاری و تبری جستن از دشمنان اسلام است. برای دستیابی به «مقوله»های تحقیق، روشن شد از ۱۴ موضوع اصلی استخراج شده، بیش­ترین فراوانی به موضوع نفرین (۲۰ مورد) تعلق دارد که نشان می­دهد جهت گیری زیارت عاشورا که تبری بوده، در واژه لعن تبلور پیدا کرده است. نتایج این تحقیق نشان می دهد زیارت عاشورا، متن ساده ای نیست، بلکه متنی چندلایه است که با تامل و اندیشه در آن می توان، اندیشه های سیاسی اجتماعی و انگیزه شیعی را بازشناسی کرد و به عنوان الگوی دشمن شناسی و دشمن ستیزی به جنبش های مقاومت معرفی نمود.

کلیدواژه ها:

زیارت عاشورا ، تولی ، تبری ، لعن ، دعا ، تحلیل مضمون