تحلیل معناشناختی صفات الهی در قرآن و حدیث با تاکید بر صحیفه سجادیه: راهبردی برای عبور از تعطیل و تشبیه

بحث درباره نام­ها و صفات الهی ابعاد گوناگونی دارد که مهم ترین آن، جنبه معناشناختی آن است. خوانش انسان از این جنبه از اسماء و صفات الهی، از جنبه های معرفتی و عبادی تاثیر عمیقی بر نوع ارتباط او با خدا خواهد داشت؛ زیرا شناخت و ارتباط انسان با خدا از طریق همین اسماء و صفات صورت می گیرد. بعد معناشناختی در دوران کنونی در کلام و فلسفه دین به جد محل اهتمام قرار گرفته است. پژوهش حاضر به این پرسش پاسخ می دهد که چگونه می توان صفات خداوند را شناخت؟ و رابطه صفات آفریدگار و انسان چیست؟ مقاله پیشرو با روش تحلیل گزاره ای و سیستمی دیدگاه قرآن کریم و احادیث اهل بیت (ع) به ویژه حضرت امام سجاد (ع) در این زمینه را بررسی­می­کند. نتیجه این پژوهش نشان­می دهد که آیات و روایات مفاهیم راهگشایی و نظام­مندی برای برون­رفت از چالش های فراروی این مساله ارائه می دهند. در نگرش خاص قرآن و حدیث، به خصوص صحیفه سجادیه، این موضوع بر دو جهت نفی تعطیل و نفی تشبیه بنیان گذاشته شده است: در جهات نفی تعطیل، از طریق خلقت به وجود خالق رهنمون می شود و خداوند به روش قلبی و فطری خود را به انسان شناسایی و از طریق افعال و نفی نواقص، خود را وصف می کند؛ در جهات نفی تشبیه، به دلیل تفاوت خالق و مخلوق و عدم توانایی تصور خداوند، هرگونه توصیف حتی در دقیق ترین و ظریف ترین صورت آن توسط مخلوقات پذیرفته نیست، زیرا این توصیف ها تالی­های باطل محدودیت و نقص را به دنبال دارند. در دستگاه معرفتی خداشناسی امام سجاد (ع)، الهیات تعبیری، کارکردی، سلبی و اثباتی غیر مشبهانه پذیرفته شده و الهیات اثباتی مشبهانه به دلیل پیامدهای فاسد آن رد شده است.

کلیدواژه ها:

صفات الهی ، معناشناسی ، صحیفه سجادیه ، الهیات کارکردی ، الهیات تعبیری ، الهیات سلبی ، الهیات تنزیهی