تحلیل ویژگی های مضمونی و بصری تصویرسازی در نخستین نسخه چاپ سنگی کلیله ودمنه ۱۲۸۲ه.ق؛ محفوظ در مخزن مخطوطات کتابخانه آستان قدس رضوی

کلیله ودمنه، به نثر نصرالله منشی، از آثار برجسته ادبیات کلاسیک فارسی است که در دوره های مختلف، به ویژه عصر قاجار، بارها به تصویر درآمده است. با گسترش چاپ سنگی در این دوران، نسخه های متعددی از این اثر پدید آمد که در تصویرسازی آن ها شباهت هایی مشاهده می شود. مسئله اصلی پژوهش، بررسی شاخصه های بصری تصاویر نخستین نسخه چاپ سنگی کلیله ودمنه (۱۲۸۲ ه‍.ق) موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی و شناسایی سبک هنری تصویرگران آن است. در این راستا، پرسش های اصلی عبارتند از: چه ویژگی های مضمونی و بصری در تصاویر نسخه ۱۲۸۲ ه‍.ق به کاررفته و چه تفاوت سبکی میان سه تصویرگر آن (میرزا جعفر، محمد باقرخان و عبدالمطلب) وجود دارد؟ هدف پژوهش، تحلیل مولفه های تصویری این نسخه و تبیین سبک هنرمندان آن است. روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر گردآوری داده ها از منابع کتابخانه ای و اسنادی است. نتایج پژوهش نشانگر تنوع رابطه متن و تصویر در نسخه کلیله و دمنه ۱۲۸۲ است. علت این امر، حضور سه هنرمند تصویرگر است که سه سبک متفاوت را در تصویرگری این نسخه به نمایش گذاشته اند. از منظر ساختار روایی، برخی تصاویر تک پلان و برخی چندپلان هستند که بیانگر تلاش تصویرگران برای ایجاد پیوستگی با روایت است. همچنین محدودیت های فنی چاپ سنگی سبب افزایش استفاده از نقوش تزئینی و سایه پردازی های خطی برای ایجاد عمق و تنوع بصری شده است. ترکیب بندی ها با الگوهای سنتی و اصول نقاشی قاجاری هماهنگ اند و توجه به نقاط طلایی و تقسیم بندی های هندسی مشهود است. در مجموع می توان اذعان داشت نسخه کلیله و دمنه ۱۲۸۲ نمونه بارزی از گذار تصویرگری ایرانی از سنت نگارگری به بیان چاپی و آغازگر تحول تصویرسازی چاپ سنگی محسوب می شود.

کلیدواژه ها:

هنر قاجار ، چاپ سنگی ، کلیله ودمنه ، نسخه ۱۲۸۲ه.ق ، تصویرسازی