مکتب سقاخانه، روشنفکران بومی گرا و آثار نمایشی با نمونه موردی "یادمانی برای فرهاد وکوه" پرویز تناولی و نمایشنامه "پهلوان اکبر" بهرام بیضایی

این پژوهش به بررسی نسبت اندیشه روشنفکری ایرانی با مکتب سقاخانه در هنرهای تجسمی و تئاتر، در بستر تحولات فرهنگی و اجتماعی سال های پایانی حکومت پهلوی دوم می پردازد. روش تحقیق این مطالعه، تحلیل تطبیقی با رویکرد تاریخی-مفهومی است که با تمرکز بر دو مولفه نظری «غرب زدگی» و «بازگشت به اصالت عامیانه»، به سنجش پیوند میان آثار هنرمندان تجسمی و نمایشنامه نویسان ایرانی پرداخته است. یافته ها نشان می دهند که مکتب تجسمی سقاخانه، با بهره گیری از عناصر آیینی و اشیاء مذهبی چون قفل، پنجه، تسبیح، و پنجره مشبک، کوشیده است تا نمادهای فرهنگی شیعی را در قالبی نوگرا بازآفرینی کند. در تئاتر نیز، نمایشنامه نویسانی چون بهرام بیضایی، علی نصیریان و اسماعیل خلج با استفاده از فرم های نمایشی سنتی نظیر روحوضی، نقالی و شخصیت های عامه پسند، به بازنمایی فقدان سنت های اخلاقی و اجتماعی در دوران مدرن پرداخته اند. نمونه های موردی چون «یادمانی برای فرهاد و کوه» اثر پرویز تناولی و «پهلوان اکبر می میرد» اثر بیضایی، نشان می دهند که هنرمندان این جریان با رویکردی نوستالژیک، در پی بازتعریف هویت فرهنگی ایرانی در مواجهه با مدرنیته بوده اند. بر این اساس، پیشنهاد می شود که عنوان «مکتب سقاخانه» نه تنها برای جریان هنرهای تجسمی، بلکه برای جریان تئاتر ایرانی نیز به کار رود؛ چرا که هر دو حوزه با بهره گیری از عناصر فرهنگ عامه و مناسک آیینی، در تلاش برای خلق هنری بومی و مدرن هستند که بازتابی از خویشتن فرهنگی در عصر نوسازی است. نتیجه پژوهش حاکی از آن است که مکتب سقاخانه، در هر دو عرصه تجسمی و نمایشی، تلاشی برای تلفیق سنت های بومی با زبان مدرن هنر است.

کلیدواژه ها:

روشنفکران بومی گرایی ، مکتب تجسمی سقاخانه ، تئاتر سقاخانه ، غرب زدگی