تاثیر تناسب اقتضایی و میزان اهمیت و توجه به رویه ها و ابزارهای حسابداری مدیریت بر عملکرد شرکت

هدف: حسابداری مدیریت یکی از ارکان کلیدی فرایند تصمیم گیری در محیط های سازمانی است و در هدایت راهبردهای کلان و خرد شرکت ها نقشی تعیین کننده دارد. این حوزه نه تنها اطلاعات لازم برای برنامه ریزی، کنترل و ارزیابی عملکرد را فراهم می کند، بلکه با ارائه تحلیل های دقیق مالی و غیرمالی، مدیران را در پیش بینی شرایط آینده و اتخاذ تصمیمات آگاهانه یاری می دهد. در همین راستا، پژوهش حاضر با تمرکز بر میزان توجه و اهمیت دهی به رویه ها و ابزارهای حسابداری مدیریت، به بررسی تاثیر این ابزارها بر عملکرد مالی شرکت ها پرداخته است. به طور خاص، تناسب اقتضایی هر یک از ابزارهای مذکور با شرایط محیطی، ساختار سازمانی و ویژگی های راهبردی در کانون توجه قرار گرفته و نقش آن ها در بهبود نتایج عملکرد مالی شرکت ها، تحلیل شده است. روش: قلمرو زمانی این پژوهش سال های ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۲ را دربرمی گیرد و جامعه آماری آن، شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران و فرابورس ایران است. به منظور تحلیل و سنجش میزان به کارگیری و اهمیت ابزارهای حسابداری مدیریت، از یک رویکرد نوین و داده محور استفاده شده است که بر پایه شمارش فراوانی وزنی عبارات و به کارگیری مدل های جانمایی واژگان و تبدیل متن به بردار در گزارش های مالی استوار است. این روش با تکیه بر «مدل ایدئال رویه ها و ابزارهای حسابداری مدیریت متناسب با شرایط سازمانی»، با توجه به چرخه عمر شرکت و بر اساس فرهنگ لغت حسابداری مدیریت ارائه شده توسط کیو و همکاران (۲۰۲۲)، طراحی شده است. با توجه به نبود یک فرهنگ لغت جامع حسابداری مدیریت در زبان فارسی، فرهنگ لغت مذکور، ترجمه و بومی سازی شده و امکان استخراج محتوای مفهومی متون مالی و سنجش میزان توجه شرکت ها به ابزارهای مختلف حسابداری مدیریت را فراهم کرده است. در این پژوهش، ۲۸۳ شرکت به عنوان نمونه آماری انتخاب و داده ها با استفاده از مدل رگرسیون چندمتغیره مبتنی بر داده های ترکیبی تجزیه وتحلیل شد تا رابطه بین اهمیت ابزارهای حسابداری مدیریت و عملکرد مالی شرکت ها از منظر شاخص های سودآوری بررسی شود. یافته ها: نتایج نشان می دهد که هر دو شاخص اهمیت و توجه و تناسب اقتضایی ابزارها و رویه های حسابداری مدیریت، به طور مثبت و معنادار بر شاخص های عملکردی شرکت تاثیر دارند. شاخص اهمیت و توجه به ترتیب در سطح اطمینان ۹۹درصد و ۹۰درصد بر بازده دارایی ها و بازده حقوق صاحبان سهام اثر مثبت دارد، در حالی که شاخص تناسب اقتضایی در سطوح ۹۹درصد و ۹۵درصد همین اثر را نشان می دهد. مقایسه اثرهای دو شاخص، بیانگر آن است که شاخص تناسب اقتضایی بر ROE تاثیر معنادارتری دارد. این موضوع نشان می دهد که صرف استفاده یا توجه به ابزارها کافی نیست و برای افزایش بازده حقوق صاحبان سهام، ابزارها باید با شرایط محیطی و اقتضایی شرکت هماهنگ باشند. همچنین، بالاترین سطح تناسب اقتضایی در صنایع انرژی و پتروشیمی مشاهده شد که احتمالا به دلیل پیچیدگی فرایندها، سرمایه بر بودن فناوری ها و ماهیت پروژه ای فعالیت هاست. در این صنایع، تصمیمات عملیاتی و مالی عمدتا بلندمدت و سرمایه بر است و هرگونه خطا در تخصیص منابع، می تواند آثار مالی شایان توجهی داشته باشد؛ بنابراین بالاتر بودن شاخص تناسب، می تواند بازتابی از نهادینه شدن رویکرد اقتضایی در طراحی سیستم های حسابداری مدیریت باشد. بررسی روند زمانی نمونه ها نیز نشان می دهد که شاخص های تناسب اقتضایی و اهمیت و توجه به تدریج افزایش یافته اند که حاکی از بهبود کاربرد و تطابق این ابزارها در طول زمان است. نتیجه گیری: نتایج پژوهش نشان می دهد که استفاده متناسب از رویه ها و ابزارهای حسابداری مدیریت، بر سودآوری و عملکرد شرکت ها تاثیر مثبت و درخور توجهی دارد. این یافته هم سو با مطالعات پیشین، اهمیت ابزارهای حسابداری مدیریت را در ارتقای کارایی و بازده مالی سازمان ها تایید می کند. همچنین این پژوهش با ارائه چارچوب تحلیل محتوای گزارش های مالی و تطبیق ابزارها با شرایط محیطی، استراتژی، سبک رهبری و چرخه عمر شرکت ها، به غنی سازی ادبیات حسابداری مدیریت و نظریه اقتضایی کمک می کند و راه کارهای عملی برای بهبود عملکرد ارائه می دهد. از سوی دیگر مقایسه دو شاخص اهمیت و توجه و تناسب اقتضایی نشان می دهد که حسابداری مدیریت، ابزاری برای ارتقای کارایی عملیاتی است و اثر قوی آن در بازده دارایی ها منعکس می شود. اثر ابزارها بر بازده حقوق صاحبان سهام در سطح معناداری پایین تر است؛ زیرا ROE علاوه بر عملکرد عملیاتی، تحت تاثیر ساختار سرمایه و سیاست های تامین مالی نیز قرار دارد. بنابراین، صرف توجه به ابزارها شرط لازم است؛ اما برای افزایش ارزش سهام داران، ابزارها باید با شرایط اقتضایی شرکت و محیط سازمانی هماهنگ طراحی شوند.

کلیدواژه ها:

ابزارهای حسابداری مدیریت ، تناسب اقتضایی ، عملکرد مالی شرکت ، چرخه عمر شرکت ، مدل جانمایی کلمه