شکل گیری طنز تقابلی در تعاملات فرودستان و فرادستان؛ تحلیل شناختی حکایت های لطایف الطوایف

در نظام های سلسله مراتبی قدرت، یکی از مهم ترین مولفه های ارتباطی، حفظ تناسب و تعادل میان جایگاه گوینده و مخاطب است؛ هرگونه عدول از این تناسب، به ویژه از سوی فرودستان، می تواند به تنش و حتی مجازات بینجامد. پژوهش حاضر با رویکردی شناختی به واکاوی طنز تقابلی در لطایف الطوایف فخرالدین علی صفی می پردازد و تلاش دارد با تکیه بر نظریه وارونگی شکل - زمینه در زبان شناسی شناختی، سازوکارهای زبانی و مفهومی براندازی گفتمان سلطه را در کنش های زبانی فرودستان تحلیل کند. طنز تقابلی به مثابه کنشی گفتمانی در بستر تعاملات نابرابر، از طریق بازتعریف معنا، به کنشگر فرودست امکان می دهد تا موقعیتی تهدیدآمیز را به سود خود وارونه سازد و تفوق زبانی موقتی اما معناداری به دست آورد. تحلیل سی حکایت منتخب در این اثر نشان داد که گویندگان فرودست از سه نوع تناظر زبانی- ساختاری، چندمعنایی و استعاری- برای برهم زدن چارچوب ادراکی سلطه بهره می برند. تحلیل کیفی حکایات نشان می دهد که وارونگی شکل زمینه، به مثابه سازوکاری بنیادین، به گوینده اجازه می دهد عناصر پنهان یا حاشیه ای گفتار آغازگر را به مرکز معنا منتقل کرده و از دل آن ها سازه ای جدید، خلاق و گاه تحقیرآمیز برای پاسخ بسازد. این راهبرد، نه تنها نقش مهمی در ایجاد خنده و غافلگیری دارد، بلکه ابزاری انتقادی برای تضعیف ساختارهای قدرت مستقر در متن و فراتر از آن محسوب می شود و در عین حال از این راهکار بویژه تناظر در سطح چندمعنایی در جهت سانسور و عبور از غضب نظام قدرت بهره مند گردد.

کلیدواژه ها:

طنز تقابلی ، زبان شناسی شناختی ، وارونگی شکل زمینه ، لطایف الطوایف ، تناظر زبانی