نقش قرارگاه سازندگی خاتم ‎الانبیاء (ص) در توسعه زیرساخت های انرژی کشور و تاثیر آن بر حکمرانی خوب جمهوری اسلامی ایران

چکیده گستردهمقدمه و اهداف: حکمرانی خوب، مفهومی است که توسط بانک جهانی ابداع شد و بعدها به عنوان الگویی برای حکمرانی ترسیم شد. حکمرانی خوب، با شاخص هایی مانند قانونمندی، ارتقای ارزش ها، ظرفیت سازی، پاسخگویی، کاهش فقر، مشارکت، کارایی و اثربخشی شناخته می شود و به نهادها، سازمان ها و دولت ها کمک می کند تا عملکردی شایسته و درخوری داشته باشند. در حکمرانی خوب، دولت تنها بازیگر فعال نیست، بلکه بخش خصوصی و جامعه مدنی که شامل سازمان ها و نهادهای غیردولتی است، نقش تاثیرگذاری بر تحولات حوزه سیاسی، اقتصادی و اجتماعی دارند. با توجه به جایگاه و اهمیت حکمرانی خوب در توسعه و پیشرفت جوامع، بدیهی است که حکومت ها، دولت ها و نهادها به دنبال اجرای این الگو و عملی کردن شاخص های آن باشند. قرارگاه سازندگی خاتم الانبیاءn هم به عنوان یک نهاد و بازوی اقتصادی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۶۸ به دستور رهبر معظم انقلاب تاسیس شد و هدف اصلی آن تقویت حکمرانی خوب جمهوری اسلامی ایران بوده است. این نهاد اقتصادی از بدو تاسیس، مشارکت فعالی در انجام و تکمیل پروژه های حوزه نفت و گاز، راه و شهرسازی، آب و نیرو و... داشته است و ارزیابی عملکرد آن اهمیت بسزایی دارد؛ زیرا هم کارکرد قرارگاه در انجام این پروژه ها مورد سنجش قرار می گیرد و هم نقش قرارگاه به عنوان یک نهاد در حکمرانی خوب جمهوری اسلامی ایران مشخص می شود.روش: روش پژوهش، روش تلفیق کمی و کیفی است و از پرسش نامه و منابع کتابخانه ای و اینترنتی برای جمع آوری داده ها استفاده شده است. در مطالعه موردی نیز پالایشگاه ستاره خلیج فارس انتخاب و میزان کارایی و اثربخشی آن تجزیه و تحلیل شده است. برای انجام تحقیق، پرسش نامه حکمرانی خوب، با تمرکز بر هفت شاخص کارایی، اثربخشی، شفافیت، ارتقای ارز ش ها، قانونمندی، پاسخگویی و ظرفیت سازی تدوین شد و پرسش های مربوط به این مولفه ها با اندکی تغییر تدوین و تنظیم شد. سپس از میان کارشناسان حوزه انرژی (نفت، گاز و پتروشیمی) قرارگاه سازندگی خاتم الانبیاءn به عنوان جامعه آماری ۲۰ نفر به طور تصادفی به عنوان حجم نمونه انتخاب شد و در تحقیق شرکت کردند.در ادامه، پرسش نامه ها با کمک نرم افزار SPSS تجزیه و تحلیل آماری شد و با استفاده داده های نرم افزار، هر دو پرسش مربوط به کارایی و اثربخشی توسط مولفان تجزیه و تحلیل و راستی آزمایی شد. در پایان هم با توجه به داده های مربوط به دو مولفه ذکر شده، پرسش اصلی تحقیق و فرضیه مورد سنجش قرار گرفت. پرسش نامه حکمرانی خوب دارای ۴۲ و برای هفت مولفه کارایی، اثربخشی، ارتقای ارزش ها، ظرفیت سازی، شفاف سازی، پاسخگویی و قانون مندی تنظیم شده است. این پرسش نامه، در دسته پرسش نامه های بسته، ساختاریافته و کمی قرار می گیرد. پایایی پرسش نامه حکمرانی خوب از طریق روش آلفای کرونباخ بالای ۷۰ صدم به دست آمده است و برای سنجش روایی پرسش نامه از اعتبار محتوایی استفاده شد.نتایج: تجزیه و تحلیل داده های پرسش نامه نشان داد که قرارگاه سازندگی خاتم الانبیاءn در همه هشت شاخص حکمرانی خوب، نمره بالاتر از ۴ دریافت کرده است. همچنین، میانگین نقش قرارگاه سازندگی خاتم ‎الانبیاءn در توسعه زیرساخت های انرژی کشور و حکمرانی خوب ۴۴/۴، در سطح ۰۵/۰ =  با درجه آزادی ۱۹ بالاتر از میانگین فرضی جامعه (۳) و ۰۰۶/۱۸ = t بالاتر از مقدار t بحرانی است. بنابراین، قرارگاه در شاخص های کارایی، اثربخشی، ارتقای ارزش ها، ظرفیت سازی، شفاف سازی، پاسخگویی و قانونمندی در حوزه های نفت و گاز، راه و شهرسازی و آب و نیرو، عملکرد بسیار مطلوبی داشته است.همچنین، عملکرد قرارگاه در ساخت و تکمیل پالایشگاه ستاره خلیج فارس گویای آن است که پیشرفت این پروژه طی ۶ سال، ۳۷ درصد بوده است. با تشدید تحریم ها و خروج پیمانکاران خارجی، وزارت نفت ادمه پروژه را به قرارگاه خاتم الانبیاءn می سپارد و قرارگاه موفق می شود در مدت ۵ سال پروژه را تکمیل کند. اکنون هم پالایشگاه ستاره خلیج فارس با تولید بیش از ۵۰ میلیون لیتر بنزین، تامین فرآورده های راهبردی انرژی، افزایش ۱۲۰ هزار بشکه ای دریافت خوراک روزانه از ۳۶۰ به ۴۸۰ هزار بشکه میعانات گازی، خودکفایی و صادرات بنزین، کاهش آلاینده های زیست محیطی، تامین خوارک پتروشیمی های کشور و تولید نفت مایع و نفت گاز، نقش مهمی در توسعه صنعت نفت و گاز و پتروشیمی داشته است و این امر نشان دهنده کارایی و اثربخشی پروژه ای است که توسط قرارگاه سازندگی خاتم الانبیاءn ساخته شده است.بحث و نتیجه گیری: داده های پژوهش به وضوح مشخص می کند که قرارگاه سازندگی خاتم الانبیاءn در دو بعد کارایی و اثربخشی، پروژه ها را با هزینه کمتری نسبت به رقبای داخلی و خارجی انجام می دهد و از تکنولوژی و منابع داخلی برای تکمیل پروژه ها بهره می گیرد. آثار عملکرد قرارگاه در ساخت و تکمیل پروژه ها در حوزه های نفت و گاز، راه و شهرسازی، آب و نیرو و... هم به وضوح گویای عمران، آبادنی، رفع محرومیت، پیشرفت، خودکفایی، صادرات و تقویت زیرساخت های کشور است. قرارگاه با ایجاد اشتغال و بهره گیری از نیروهای متخصص و نخبه، مولفه ظرفیت سازی را تقویت کرده است. در بعد شفاف سازی، مشخص شد که قرارگاه سازندگی خاتم الانبیاءn، با جمع آوری اطلاعات لازم، مدیریت قرارگاه را در اتخاذ تصمیمات مناسب یاری می کند و عملکرد آن در مناقصه ها و مزایده ها، انجام پروژه ها و هزینه های آنها شفاف عمل کرده و تحت سازمان های حسابرسی سپاه پاسداران و وزارت اقتصاد، سازمان مالیاتی کشور قرار دارد.قرارگاه سازندگی در ارتقای ارزش ها هم عملکرد مطلوبی داشته است. قرار سازندگی خاتم الانبیاءn در تحقق مولفه پاسخگویی هم عملکردی قابل قبول داشته است؛ زیرا قرارگاه ضمن داشتن خط مشی مشخصی برای بازخورد عملکردش، هر ساله، اهداف، طرح ها و عملکردش را منتشر کرده و در دسترس کارشناسان و عموم قرار می دهد. همچنین، قرارگاه در مناقصه ها و مزایده ها، چهارچوب های قانونی را رعایت کرده و هیچ رانت و امتیاز خاصی نسبت به دیگر شرکت ها ندارد.تقدیر و تشکر: از همه استادان و صاحب نظرانی که نگارندگان را در انجام این پژوهش یاری نمودند، صمیمانه سپاسگزاریم.تعارض منافع: نویسندگان اعلام می کنند که هیچ گونه تعارض منافعی در انجام این پژوهش وجود ندارد.

کلیدواژه ها:

حکمرانی خوب ، قرارگاه سازندگی خاتم الانبیاء ، کارایی ، اثربخشی ، انرژی