نظام معنایی مدارا و بسترهای ناظر بر آن در اندیشه حافظ

«مدارا» در زمره رویکردهایی است که حافظ مجدانه آن را به تلویح وتصریح مورد تاکید قرار داده است. هدف پژوهش رویت پذیرسازی نشانگان مدارا در اندیشه حافظ در پیوند با نقش مایه های اساسی حاکم بر قرن هشتم هجری است. مقاله مبتنی بر پرسش از چیستی «محوری ترین رئوس سازنده قرن هشتم»، «نشانگان مدارا در اندیشه حافظ» و نحوه «هم پیوندی صورت بندی سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی مسلط بر قرن هشتم از یک سو و نمود پدیداری مدارا در ذهن وجان حافظ از سوی دیگر» تنسیق یافته است. داده های پژوهش شامل عزلیات برگزیده از دیوان حافظ، شروح معتبر، منابع تاریخی و اظهارات مصاحبه ای ۲۰ نفر از اعضای هیئت علمی رشته های منتخب از علوم انسانی است. در پی یادداشت برداری از منابع کتابخانه ای و پیاده سازی مصاحبه ها، داده کاوی با روش تحلیل مضمون به انجام رسید. بر اساس یافته ها، زمانه حافظ حسب ۵ مضمون «وابستگی نهادی دین ودانش به قدرت سیاسی»، «ساخت ناپایدار قدرت؛ ناامنی سیاسی متزاید»، «عزت نفاق و تدلیس؛ ذلت اخلاق و هنجار»، «دینداری رسمی بر بادرفته؛ عرفان و زبان رمزی نودمیده» و «تنگنای معیشت؛ فرسایش هم زیستی اجتماعی» رویت پذیر می گردد. به علاوه، ۶ مضمون «انتفاح باورمند در جرعه نوشی نقد و نیش»، «درون سپاری نقد اخلاقی و تعلیق خشونت داورانه علیه دیگری»، «فروگذاشت حکم در سایه لطف»، «کثرت گزینی معنا در افق وحدت زیست»، «کنش شکیب بنیاد در میدان» و «کنش گری اندیشیده در امتناع از نزاع» مولفه های مداراجویی در اندیشه حافظ را تشکیل داده اند. «خشونت پرهیزی نهادی»، «به رسمیت شناسی تفاوت و تکثر»، همزمان با «پاسداشت بنیادهای فطری و مشترکات فرهنگی ودینی»، «تثبیت نهادی سنت نقد و گفت وگو» و «تعمیق واژه گزینی در مواجهه تاملی و خشونت پرهیز با مضیقه ها، تعارضات و پیچیدگی های زندگی روزمره» از دلالت های اساسی اندیشه مداراجوی حافظ در پیوند با امروز جامعه ایرانی هستند.

کلیدواژه ها:

حافظ ، مدارای اجتماعی ، تسامح ، گفت وگو ، خشونت پرهیزی