برآمدن گفتمان خلقیاتی- توسعه گرا در ایران پس از انقلاب (۱۳۸۰-۱۳۶۸)

مقاله حاضر، چگونگی برآمدن گفتمان خلقیاتی توسعه گرا در ایران پس از انقلاب (سال های ۱۳۶۸ تا ۱۳۸۰) را بررسی کرده است. با توجه به اینکه گفتمان مسلط در دهه نخست انقلاب اسلامی، بر «هدایت فطری» و تربیت «انسان الهی» تاکید داشت، پاره روایت های خلقیاتی این دوره، نسبتی با توسعه گرایی نداشتند. با پایان یافتن جنگ هشت ساله و رویارویی با ضرورت های عملی، زمینه احیای گفتمان خلقیاتی فراهم شد. مسئله اصلی این مقاله، چگونگی گذار از «فطرت گرایی انقلابی» به «خلقیات گرایی توسعه ای» و صورت بندی دوباره آن در پیوند با سیاست گذاری فرهنگی و اجتماعی است. دراین راستا، کوشیده ام نشان دهم، این گذار با چرخشی در گفتمان رسمی همراه بود و «شکست» به مثابه خطری برای ارزش های اسلامی و «تمدن سازی» جدید بازتعریف شد. در این فرایند، دانشوران توسعه گرای علوم اجتماعی و سیاسی با قرائتی خاص از توسعه، و تاکید بر سنجش و مدیریت «نگرش ها» و «خلقیات» ایرانیان، نقش محوری ای یافتند. آنان در همگرایی با دستگاه های سیاست گذار دولتی، به ویژه نهادهایی همچون صدا و سیما و شورای فرهنگ عمومی، کوشیدند «سوژه خلقیاتی» جدیدی، متناسب با اهداف توسعه ای جمهوری اسلامی، برسازند. این امر در قالب طرح های ملی ای مانند «پیمایش ارزش ها و نگرش های ایرانیان» متبلور شد که هدف نهایی آن، نه توانمندسازی جامعه، بلکه کنترل و همگراسازی رفتارها و نگرش ها در راستای ایجاد «نظم اجتماعی» مطلوب و پشتیبانی از برنامه توسعه اقتصادی بود. درنتیجه، گفتمان خلقیاتی توسعه گرای این دوره، در خدمت تعدیل انتظارات از دولت و مشروعیت بخشی به سیاست های اقتصادی و فرهنگی قرار گرفت. این پژوهش بی آنکه به طور مستقیم به موضوعی چون ارزش ها و نگرش های ایرانیان بپردازد، زمینه تاریخی موضوعیت یافتن آن را بررسی کرده است.

کلیدواژه ها:

خلقیات ، توسعه گرایی ، ارزش ها و نگرش ها ، فرهنگ عمومی ، سیاست گذاری فرهنگی