تحلیل فضایی آسیب پذیری منطقه ای در برابر تهدیدات با رویکرد آمایش دفاعی و امنیتی (نمونه موردی: استان قم)

تحولات فضایی معاصر و افزایش پیچیدگی تهدیدات طبیعی و انسان ساخت، ضرورت بازنگری در الگوهای برنامه ریزی فضایی با تاکید بر تاب آوری و امنیت سرزمینی را بیش از پیش کرده است. در این میان، تحلیل فضایی آسیب پذیری به عنوان ابزاری راهبردی، نقش مهمی در شناسایی کانون های پرخطر و پشتیبانی از تصمیم گیری های آمایش سرزمین ایفا می کند. پژوهش حاضر با هدف شناسایی الگوی توزیع فضایی آسیب پذیری و کشف کانون های غیرتاب آور در محدوده استان قم انجام شده است. پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت توصیفی – تحلیلی، و بر پایه مطالعات کتابخانه ای، داده های مکانی و تحلیل های کمی - فضایی استوار است. در این راستا، مجموعه ای از شاخص های طبیعی، انسان ساخت و زیرساختی شناسایی و لایه های اطلاعاتی متناظر با آن ها در محیط سیستم اطلاعات جغرافیایی پردازش شد. به منظور تعیین اهمیت نسبی شاخص ها از روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP) و نرم افزار Expert Choice استفاده و تلفیق لایه ها از طریق هم پوشانی وزنی در محیط ArcGIS Pro انجام شد. برای شناسایی الگوی توزیع فضایی و میزان تمرکز آسیب پذیری نیز از تکنیک های تحلیل اکتشافی داده های مکانی شامل شاخص خودهمبستگی مکانی موران جهانی (Global Moran’s I) و شاخص تراکم کرنل استفاده شد. نتایج نشان می دهد که الگوی آسیب پذیری فضایی در محدوده مورد مطالعه ماهیتی غیرتصادفی و خوشه ای دارد و کانون های آسیب پذیری بالا عمدتا در پهنه هایی متمرکز شده اند که با تمرکز جمعیت، زیرساخت های حیاتی و هم پوشانی عملکردهای حساس همراه هستند. این تمرکز فضایی، سطح شکنندگی و ریسک سیستم فضایی را افزایش داده و احتمال بروز بحران های زنجیره ای را تقویت می کند. یافته ها بر ضرورت حرکت از الگوی توسعه متمرکز به توزیع متوازن تر زیرساخت ها و تقویت اصول آمایش دفاعی - امنیتی و پدافند غیرعامل در برنامه ریزی فضایی تاکید دارند.

کلیدواژه ها:

آسیب پذیری فضایی ، آمایش سرزمین ، آمایش دفاعی& ndash ، امنیتی ، تحلیل فضایی ، استان قم