تحلیل جامعه شناختی نقش سرمایه اجتماعی معلمان بر کیفیت آموزش و مشارکت اجتماعی دانش آموزان در مدارس

پژوهش حاضر با هدف تحلیل جامعه شناختی نقش سرمایه اجتماعی معلمان بر کیفیت آموزش و مشارکت اجتماعی دانش آموزان در مدارس انجام شد. سرمایه اجتماعی به عنوان مجموعه ای از منابع و دارایی های نهفته در شبکه روابط اجتماعی، اعتماد متقابل، هنجارهای همیاری و مشارکت جمعی، از مهم ترین عوامل موثر بر کارآمدی نظام های آموزشی و کیفیت فرایند یاددهی-یادگیری است. این پژوهش با رویکرد کمی و به روش توصیفی-همبستگی اجرا گردید. جامعه آماری شامل کلیه معلمان و دانش آموزان مقطع متوسطه اول و دوم شهر یزد در سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۲ بود. نمونه ای به حجم ۳۸۰ معلم و ۴۲۰ دانش آموز با استفاده از روش نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای انتخاب شد. ابزارهای گردآوری داده شامل پرسشنامه سرمایه اجتماعی معلمان بر اساس مدل ناهاپیت و گوشال (۱۹۹۸) در سه بعد سرمایه ساختاری (شبکه روابط، تراکم و مرکزیت)، سرمایه ارتباطی (اعتماد، تعهد و هویت مشترک) و سرمایه شناختی (زبان مشترک، ارزش ها و چشم انداز مشترک)، پرسشنامه کیفیت آموزش بر اساس مدل زابلی و همکاران (۱۳۹۰) در ابعاد کیفیت تدریس، کیفیت تعاملات، کیفیت ارزشیابی و کیفیت محیط یادگیری، و مقیاس مشارکت اجتماعی دانش آموزان در ابعاد مشارکت در فعالیت های گروهی، مشارکت در تصمیم گیری ها، فعالیت های داوطلبانه و تعامل با جامعه محلی بود. روایی پرسشنامه ها با استفاده از روایی محتوایی و تحلیل عاملی تاییدی و پایایی آن ها از طریق ضریب آلفای کرونباخ برای سرمایه اجتماعی ۹۱/۰، کیفیت آموزش ۸۹/۰ و مشارکت اجتماعی ۸۷/۰ تایید شد. داده ها با استفاده از ضریب همبستگی پیرسون، تحلیل رگرسیون چندگانه به روش گام به گام، تحلیل واریانس یک راهه و مدل سازی معادلات ساختاری تحلیل شدند. نتایج نشان داد که سرمایه اجتماعی معلمان با کیفیت آموزش (۶۲/۰=r) و مشارکت اجتماعی دانش آموزان (۵۴/۰=r) رابطه مثبت و معناداری در سطح ۰۱/۰ دارد. تحلیل رگرسیون نشان داد که ابعاد سه گانه سرمایه اجتماعی معلمان ۴۷ درصد از واریانس کیفیت آموزش و ۳۸ درصد از واریانس مشارکت اجتماعی دانش آموزان را تبیین می کنند. سرمایه ارتباطی (اعتماد و تعهد) قوی ترین پیش بینی کننده بود. مدل سازی معادلات ساختاری نیز برازش مدل مفهومی پژوهش را تایید کرد و نشان داد که سرمایه اجتماعی معلمان از طریق افزایش کیفیت آموزش، به طور غیرمستقیم بر مشارکت اجتماعی دانش آموزان تاثیر می گذارد. همچنین نتایج نشان داد که مدارسی که معلمان آن ها از سرمایه اجتماعی بالاتری برخوردارند، کیفیت آموزش و مشارکت اجتماعی دانش آموزان در آن ها به طور معناداری بالاتر است. یافته های این پژوهش بر اهمیت تقویت سرمایه اجتماعی معلمان به عنوان راهبردی برای ارتقای کیفیت آموزشی و پرورش شهروندان فعال و مشارکت جو تاکید دارد و دلالت های مهمی برای سیاست گذاران آموزشی، مدیران مدارس و برنامه های توسعه حرفه ای معلمان دارد.

کلیدواژه ها:

سرمایه اجتماعی ، معلمان ، کیفیت آموزش ، مشارکت اجتماعی ، دانش آموزان ، اعتماد اجتماعی ، شبکه روابط ، جامعه شناسی آموزش و پرورش