تاب آوری کالبدی-فضایی سکونتگاه های غیررسمی در برابر بحران های محیطی

روند شتابان شهرنشینی و شکل گیری سکونتگاه های غیررسمی، ساختار فضایی-کالبدی شهرها را با آسیب پذیری های شدیدی در برابر مخاطرات محیطی مواجه ساخته است. پژوهش حاضر با هدف سنجش و تحلیل عمیق تاب آوری کالبدی-فضایی سکونتگاه های غیررسمی در مواجهه با بحران های محیطی (نظیر زلزله و سیل) و ارائه راهکارهای برنامه ریزی شهری جهت ارتقای پایداری این بافت ها انجام شده است. این پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش اجرا، توصیفی-تحلیلی با رویکرد ترکیبی (کمی-فضایی) است. داده های مورد نیاز از طریق مطالعات اسنادی، نقشه های پایه سیستم اطلاعات جغرافیایی و پیمایش میدانی با ابزار پرسشنامه در میان ساکنان محدوده مورد مطالعه گردآوری گردید. روایی محتوایی ابزار توسط متخصصان تایید شد و پایایی آن از طریق ضریب آلفای کرونباخ به اثبات رسید. یافته های حاصل از تحلیل توصیفی و تبیینی پژوهش نشان می دهد که محدوده مورد مطالعه در یک چرخه هم افزا از آسیب پذیری ساختاری قرار دارد و چرخه تاب آوری آن در وضعیتی کاملا شکننده است. تحلیل عمیق ابعاد ریخت شناسی و پایداری سازه ای گویای آن است که ریزدانگی مفرط قطعات، تراکم شدید ساختمانی و استفاده از مصالح کم دوام و دست ساز، ظرفیت انطباقی بافت را مخدوش کرده است. همچنین کالبدشکافی هندسه ارتباطی محله تایید می کند که معابر ارگانیک، کم عرض و بن بست پتانسیل بالایی در انسداد مطلق شبکه در زمان بحران دارند که این امر مانع از تخلیه اضطراری جمعیت و نفوذپذیری نیروهای امدادی می شود. علاوه بر این، فقر مطلق فضاهای باز امن شهری، گسست کامل چرخه مدیریت بحران را رقم زده است. در نهایت، پژوهش نتیجه می گیرد که ارتقای تاب آوری در این مناطق نیازمند چرخش پارادایم از مدیریت پس از بحران به سمت پیش گیری فضایی است؛ بر این اساس راهکارهایی نظیر تملک پلاک های مخروبه جهت خلق جزایر امن اسکان موقت، مقاوم سازی درجا و اجرای طرح های بازآفرینی ساختاری با مشارکت جامعه محلی پیشنهاد می شود.

کلیدواژه ها:

تاب آوری کالبدی-فضایی ، سکونتگاه های غیررسمی ، مخاطرات محیطی ، بازآفرینی شهری