استفاده صلح آمیز از انرژی هسته ای ایران از منظر حقوق بین الملل با تاکید با تاکید بر تحولات اخیر

این پژوهش به بررسی حق استفاده صلح آمیز از انرژی هسته ای جمهوری اسلامی ایران در چارچوب حقوق بین الملل با تاکید بر تحولات اخیر و چالش های ناشی از تفسیر و اجرای معاهده عدم اشاعه سلاح های هسته ای (NPT) می پردازد. مسئله اصلی تحقیق، تبیین ماهیت حقوقی «حق غیرقابل سلب» مندرج در ماده IV معاهده و ارزیابی میزان تحقق عملی آن در پرتو رژیم های نظارتی، امنیتی و محدودیت های ناشی از رژیم های کنترل صادرات و اقدامات یک جانبه دولت ها است. یافته های پژوهش نشان می دهد که رژیم NPT واجد ساختاری نامتقارن است که در آن تعهدات عدم اشاعه به صورت دقیق و الزام آور نهادینه شده اند، اما حقوق مرتبط با استفاده صلح آمیز از انرژی هسته ای، به ویژه در حوزه دسترسی به فناوری و حمایت از زیرساخت های هسته ای، با خلاهای نهادی و تفسیری مواجه است. این عدم توازن، منجر به شکل گیری شکاف میان شناسایی حقوقی حق و امکان تحقق عملی آن شده است. همچنین تحلیل ها نشان می دهد که تفاسیر امنیت محور از ماده IV، در کنار رژیم های فرامعاهده ای کنترل فناوری، به محدودسازی دسترسی کشورهای عضو NPT، از جمله ایران، به چرخه کامل سوخت هسته ای انجامیده است. از منظر حقوق بین الملل عمومی و حقوق تجارت بین الملل، حملات به تاسیسات هسته ای و اعمال محدودیت های فناورانه، نه تنها با اصول منع توسل به زور و حق توسعه در تعارض قرار می گیرند، بلکه به تضعیف اصل عدم تبعیض در اجرای معاهدات چندجانبه نیز منجر می شوند. در این چارچوب، وضعیت ایران به عنوان عضو NPT نشان دهنده تلاش برای حفظ تعادل میان تعهدات عدم اشاعه و اعمال حق توسعه صلح آمیز است، در حالی که در عمل با فشارهای سیاسی، تحریم ها و محدودیت های انتقال فناوری مواجه بوده است. نتیجه گیری پژوهش حاکی از آن است که رژیم عدم اشاعه با یک شکاف ساختاری میان منطق امنیت و منطق توسعه مواجه است. این پژوهش پیشنهاد می کند که برای تقویت کارآمدی و مشروعیت این رژیم، لازم است تفسیر توسعه محور ماده IV تقویت شود، سازوکارهای حمایتی از تاسیسات صلح آمیز هسته ای توسعه یابد و از رویکردهای گزینشی در اجرای تعهدات بین المللی پرهیز گردد. در غیر این صورت، استمرار عدم توازن موجود می تواند به تضعیف اعتماد دولت ها و کاهش اثربخشی رژیم عدم اشاعه منجر شود.

کلیدواژه ها:

انرژی هسته ای ، حقوق بین الملل ، NPT ، ماده IV ، حق توسعه ، ایران ، عدم اشاعه ، حقوق تجارت بین الملل ، آژانس بین المللی انرژی اتمی