چگونه توانستم با به کارگیری روش های تدریس فعال و موقعیت های یادگیری مشارکتی، انگیزه، مشارکت و یادگیری عمیق دانش آموزان دختر پایه های دهم، یازدهم و دوازدهم هنرستان را در درس دین و زندگی افزایش دهم؟

این اقدام پژوهی با هدف افزایش انگیزه، مشارکت فعال و یادگیری عمیق دانش آموزان دختر پایه های دهم، یازدهم و دوازدهم هنرستان عفت السادات سیدین در درس دین و زندگی در سال تحصیلی ۱۴۰۵-۱۴۰۴ انجام شد. مسئله اصلی پژوهش از آنجا شکل گرفت که در جریان تدریس درس دین و زندگی در ۱۲ کلاس هنرستانی، نشانه هایی مانند کاهش رغبت برخی دانش آموزان به بحث های کلاسی، مشارکت محدود در فعالیت های درسی، نگاه حافظه محور به مفاهیم دینی، فاصله میان محتوای کتاب و تجربه های واقعی زندگی نوجوانان، و ضعف در تحلیل و کاربرد آموخته ها مشاهده می شد. با توجه به ماهیت مهارتی و متنوع رشته های هنرستانی از جمله شبکه، حسابداری، طراحی و دوخت، معماری و گرافیک، ضرورت داشت روش تدریس از حالت صرفا توضیحی و معلم محور فاصله گرفته و به سمت یادگیری فعال، مشارکتی، مسئله محور و زندگی محور حرکت کند.این پژوهش از نوع اقدام پژوهی آموزشی و با رویکرد کیفی کاربردی انجام شد. جامعه مورد بررسی، دانش آموزان دختر پایه های دهم، یازدهم و دوازدهم هنرستان عفت السادات سیدین در استان اردبیل، ناحیه ۲، با تعداد ۳۰۷ نفر در کلاس های تدریس درس دین و زندگی بود. برای شناسایی دقیق مسئله، از مشاهده مستقیم رفتارهای کلاسی، گفت وگوهای غیررسمی با دانش آموزان، بررسی تکالیف و پاسخ های نوشتاری، تحلیل میزان مشارکت در پرسش و پاسخ ها، بازخوردهای شفاهی، و مقایسه کیفیت فعالیت های فردی و گروهی استفاده شد. نتایج بررسی اولیه نشان داد که بخش قابل توجهی از دانش آموزان، درس دین و زندگی را بیشتر به عنوان درسی نظری و امتحانی تلقی می کردند و کمتر میان مفاهیم آن با نیازهای واقعی، تصمیم های روزمره، هویت فردی، روابط اجتماعی و آینده شغلی خود ارتباط برقرار می کردند.برای بهبود وضعیت موجود، مجموعه ای از راهکارهای آموزشی طراحی و اجرا شد. مهم ترین این راهکارها شامل تدریس فعال، بحث گروهی هدایت شده، بارش فکری، ایفای نقش، یادگیری مشارکتی، پرسش های چالشی، تحلیل موقعیت های واقعی زندگی، طراحی فعالیت های گروهی متناسب با رشته های هنرستانی، استفاده از مثال های کاربردی، فرصت دادن به دانش آموزان برای اظهار نظر، تولید محتوای کوتاه توسط دانش آموزان، ارائه های کلاسی، گفت وگوی اخلاقی، و ارتباط دادن مفاهیم دینی با مسائل نوجوانان و محیط اجتماعی آنان بود. در اجرای این راهکارها تلاش شد هر دانش آموز از حالت شنونده منفعل خارج شود و در فرایند یادگیری نقش مشخص، مسئولیت گروهی و فرصت ابراز دیدگاه داشته باشد. همچنین برای افزایش جذابیت درس، محتوای آموزشی با موقعیت های قابل لمس مانند انتخاب های اخلاقی، مسئولیت پذیری، احترام به والدین، هویت، امید، خودباوری، ارتباط موثر، عدالت، صداقت، سبک زندگی و آینده شغلی پیوند داده شد.یافته های حاصل از اجرای اقدام ها نشان داد که به کارگیری روش های تدریس فعال و موقعیت های یادگیری مشارکتی، زمینه افزایش محسوس انگیزه و مشارکت دانش آموزان را فراهم کرد. دانش آموزانی که پیش از اجرای طرح کمتر در بحث ها حضور فعال داشتند، به تدریج در فعالیت های گروهی، پاسخ به پرسش ها، بیان تجربه های شخصی و تحلیل مفاهیم درسی مشارکت بیشتری نشان دادند. کیفیت گفت وگوهای کلاسی ارتقا یافت و دانش آموزان توانستند مفاهیم درس دین و زندگی را از سطح حفظ مطالب به سطح فهم، تحلیل، مقایسه، داوری و کاربرد در زندگی روزمره نزدیک تر کنند. همچنین مشاهده شد که استفاده از فعالیت های مشارکتی، فضای کلاس را صمیمی تر، پویا تر و امن تر کرد و دانش آموزان با اعتمادبه نفس بیشتری دیدگاه های خود را بیان نمودند. در پایه های مختلف نیز با توجه به تفاوت سن، تجربه و رشته تحصیلی، نوع فعالیت ها متناسب سازی شد؛ به گونه ای که دانش آموزان پایه دهم بیشتر از فعالیت های ساده، تصویری و تجربه محور استقبال کردند، دانش آموزان پایه یازدهم در بحث های گروهی و تحلیل موقعیت ها فعال تر شدند و دانش آموزان پایه دوازدهم ارتباط بیشتری میان مفاهیم دینی، انتخاب های آینده و مسئولیت های فردی و اجتماعی برقرار کردند.نتیجه این اقدام پژوهی نشان داد که درس دین و زندگی زمانی برای دانش آموزان هنرستانی اثرگذارتر می شود که از حالت انتقال مستقیم مفاهیم خارج شده و به فرصتی برای گفت وگو، تفکر، تجربه، همکاری و حل مسئله تبدیل گردد. بر اساس نتایج به دست آمده، روش های تدریس فعال و یادگیری مشارکتی می توانند نقش مهمی در افزایش انگیزه تحصیلی، مشارکت کلاسی، علاقه به درس، تعمیق یادگیری و تقویت نگرش مثبت دانش آموزان نسبت به مفاهیم دینی و اخلاقی داشته باشند. این تجربه نشان داد که معلم با شناخت ویژگی های دانش آموزان، توجه به تفاوت های پایه و رشته، ایجاد فضای امن برای گفت وگو، طراحی فعالیت های متنوع و پیوند دادن محتوای کتاب با زندگی واقعی، می تواند کیفیت آموزش دین و زندگی را در هنرستان به شکل قابل توجهی بهبود بخشد. بنابراین پیشنهاد می شود در تدریس درس دین و زندگی، به ویژه در هنرستان ها، از الگوهای مشارکتی، مسئله محور و فعالیت محور به صورت مستمر استفاده شود تا یادگیری دانش آموزان از سطح دانستن به سطح باور، بینش، عمل و مهارت زندگی ارتقا یابد.