استخفاف به مثابه سازوکار قدرت: تحلیل قرآنی سلطه فرعون در پرتو نگرش رادیکال به قدرت

در گذار معرفت شناختی از نظریه های کلاسیک قدرت به رویکردهای انتقادی، کانون تحلیل از تمرکز بر «اعمال زور فیزیکی» و رفتارهای مشاهده پذیر، به سمت سازوکارهای پنهان «مدیریت اذهان و ترجیحات» تغییر یافته است. در این راستا، قرآن کریم در تبیین الگوی حکمرانی فرعونی، با کاربست مفهوم کلیدی «استخفاف» از سازوکاری شناختی پرده برمی دارد که شباهت ماهوی دقیقی با «بعد سوم قدرت» یا «نگرش رادیکال» استیون لوکس دارد. هدف اصلی این پژوهش، واکاوی ماهیت «استخفاف» به مثابه یک فناوری نرم قدرت و تبیین چگونگی تبدیل آن به ابزاری استراتژیک برای درونی سازی سلطه و تولید اطاعت داوطلبانه در پرتو نظریه های مدرن جامعه شناسی سیاسی است. این پژوهش با روش توصیفی _ تحلیلی و رویکرد میان رشته ای (تفسیر قرآن و علوم سیاسی) سامان یافته است. داده ها با روش کتابخانه ای و تحلیل محتوای کیفی تفاسیر معتبر و متون نظریه قدرت (به ویژه آثار لوکس، فوکو و گرامشی) گردآوری و با تکنیک تطبیق و بازسازی مفهومی تحلیل شده اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که «استخفاف» فراتر از یک تحقیر زبانی، راهبردی نظام مند برای «تهی سازی» سوژه از ثقل عقلانی و اخلاقی است. فرعون با مدیریت ادراک و دست کاری پنهان ترجیحات، فرایند «خودشیء انگاری» را در ناخودآگاه جامعه نهادینه کرد. در این فرایند، استخفاف با هدف گیری «عزت نفس و کرامت انسانی» و جایگزینی آن با «شرم بنیادین»، فرد را به این باور می رساند که ذاتا فاقد صلاحیت برای آزادی است. این مکانیسم با انطباق بر نظریه قدرت رادیکال اثبات می کند که سلطه پایدار نه از طریق سرکوب پلیسی، بلکه با مهندسی رضایت و تبدیل شهروندان به ابزارهای بی اراده (خود_نا_انسان انگاری) محقق می شود. در نهایت، استخفاف به مثابه فناوری تولید «بردگی درونی شده»، وضعیتی را پدید می آورد که سوژه، فرودستی را به عنوان سرنوشت محتوم می پذیرد.

کلیدواژه ها:

استخفاف ، قدرت رادیکال ، شرم بنیادین