تعامل قوا در کلام و سیره امام علی (ع) با نگاهی اندیشه سیاسی و حقوق ایران

تعدد قوا در دولت واحد و چگونگی تعامل میان آنها از دوره باستان، مورد توجه فلاسفه سیاسی بوده و کم وبیش نظام های حقوقی را متاثر نموده است. هدف این تحقیق، بررسی چگونگی تعامل قوا در کلام و سیره امام علی (ع) با نگاهی اندیشه سیاسی و حقوق ایران می باشد که به روش توصیفی-تحلیلی انجام می پذیرد. مایه های اصلی چنین ایده ای را باید در منظومه فکری افلاطون به ویژه در دیدگاه اخلاقی و سیاسی او سراغ گرفت. او، سه قوه عاقله، غضبیه و شهویه را در وجود انسان شناسایی نمود که برای هریک فضیلتی و در مجموع، سه فضیلت حکمت، شجاعت و عفت برای آن، قابل تصور است: از نظر افلاطون، از آنجا که اجتماع همان فرد می باشد که با حروف درشت نوشته شده است، این سه قوه در جامعه انسانی به ترتیب، در سه طبقه حکما، سپاهیان و پیشه وران قرار دارد. با این حال، ارسطو نخستین کسی است که تصور تعدد قوای حاکم در حکومت واحد را- به گونه ای که به سه کارکرد اساسی یا «قوه» تقسیم می شود- مطرح نمود. در سده های هفدهم و هیجدهم میلادی، تفکیک قوا به مفهوم امروزی از سوی جان لاک و مخصوصا منتسکیو به صورت تفکیک مطلق قوا یا تفکیک نسبی آن مطرح گردید. آنچه از کلام و سیره امام علی (ع) استنباط می شود این است که با وجود پذیرش حاکمیت خداوند در تشریع و لزوم اطاعت از ولی امر، از قرآن و سیره نبوی (ص) آن حضرت هم زمان، دارای سه شان تقنینی، اجرایی و قضایی بود. قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، ضمن پذیرش تعدد قوای حاکم، نوع خاصی از آنرا –که می توان «تجمیع قوا» نامید– پذیرفته است. این مفهوم به دیدگاه افلاطون و چیرگی یکی از قوا بر قوای دیگر نزدیک می شود.

کلیدواژه ها:

تجمیع ، تفکیک ، تکثر ، قوا ، تعامل