راهبردهای ژئوپلیتیکی ایران و عربستان در خلیج فارس از موازنه قوا تا رقابت هژمونیک

خلیج فارس به عنوان یکی از مهمترین مناطق ژئواستراتژیک، جهان همواره کانون رقابت قدرتهای منطقه ای و فرامنطقه ای بوده است. در این میان ایران و عربستان سعودی به عنوان دو بازیگر اصلی منطقه ای، طی دهه های اخیر درگیر رقابتهای ژئوپلیتیکی گسترده ای در این پهنه راهبردی بوده اند. این رقابت ریشه در تفاوتهای ایدئولوژیک، منافع متعارض، امنیتی و تلاش برای کسب هژمونی منطقه ای دارد. پژوهش حاضر با رویکرد مروری و روش توصیفی تحلیلی به بررسی تطبیقی راهبردهای ژئوپلیتیکی ایران و عربستان در خلیج فارس می پردازد و تلاش می کند با تحلیل منابع علمی داخلی روند تحولات این رقابت را از موازنه سنتی قوا به سوی رقابت ساختاری و هژمونیک تبیین کند. در این راستا ابتدا چارچوب های نظری مرتبط با ژئوپلیتیک منطقه ای، موازنه قوا و رقابت هژمونیک مرور شده و سپس با تحلیل محتوای کیفی مقالات علمی پژوهشی منتشر شده در بازه زمانی ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۴ مضامین کلیدی استخراج گردیده است. یافته ها نشان می دهد که ایران با بهره گیری از مولفه هایی چون عمق استراتژیک، محور مقاومت و دیپلماسی چند جانبه در پی تثبیت موقعیت منطقه ای خود بوده است. در مقابل عربستان با تکیه بر ائتلاف سازی، عربی سازی، نزدیکی به ایالات متحده و بهره گیری از ابزارهای اقتصادی و مذهبی راهبردی مبتنی بر مهار و تضعیف نفوذ ایران را پیش گرفته است. در سال های اخیر با تشدید رقابت در یمن، سوریه، بحرین و حتی لبنان این تقابل از سطح موازنه سنتی به سوی رقابت هژمونیک ساختاری در حال گذار بوده است؛ رقابتی که نه تنها نظم امنیتی خلیج فارس را متاثر ساخته بلکه بر معادلات کلان امنیت منطقه ای نیز سایه افکنده است. این مطالعه نشان می دهد که درک تحولات ژئوپلیتیکی خلیج فارس بدون تحلیل راهبردهای متقابل ایران و عربستان ممکن نیست و بازاندیشی در سازوکارهای امنیتی منطقه ای ضرورتی راهبردی برای مدیریت رقابت های آینده به شمار می رود.

کلیدواژه ها:

ژئوپلیتیک ، ایران و عربستان ، خلیج فارس ، موازنه قوا ، رقابت هژمونیک