سیر تطور استناد به آیات "ولایت" نزد مفسران اجتهادی متقدم شیعه

ولایت یکی از ارکان مهم شیعی است که از بدو شکل گیری شیعه از مهم ترین مفاهیم مطرح در میان شیعیان بوده و همواره خوانش های متفاوتی از آن وجود داشته است. بررسی این نکته که مفسران اجتهادی متقدم شیعه در مواجهه با آیات ولایت چه رویکردی داشته و ولایت مورد نظر در این آیات را چگونه فهمیده اند، از مسائل مهمی است که واکاوی تاریخی آن می تواند اهمیت موضوع را دو چندان کند. نتایج به دست آمده از پژوهش نشان می دهد همه مفسران اجتهادی متقدم شیعه بالجمله آیات ولایت را ناظر به جانشینی امام علی(ع) دانسته اند؛ اما نوع مواجهه ایشان کمی متفاوت از یکدیگر است. شیخ طوسی ظاهرا برای نخستین بار برای اثبات "اولی الامر" بودن امامان در کنار روایات، امامان دست به استدلال عقلی می زند و به وجوب اطاعت مطلق از ایشان تاکید دارد. ایشان از واژه "ولایت" استفاده نمی کند؛ اما امامت بلافصل امام در کلام ایشان دیده می شود. پدیده جدیدی که در تفسیر مجمع مشاهده می شود، استناد طبرسی به روایت ابو سعید خدری است که ضمن آن برای نخستین بار به روایت غدیر (من کنت مولاه...) اشاره شده؛ اما به مفاهیم امامت و ولایت اشاره ندارد. ابوالفتوح رازی در خصوص اولی الامر بودن اهل بیت(ع) علاوه بر استدلال عقلی نخستین شیخ، به دلایل عقلی متعدد دیگری نیز استناد کرده و برای نخستین بار از مفاهیم عصمت و تکلیف مالا یطاق استفاده می کند. مفسر افزون بر حدیث غدیر به تعابیر (اللهم وال من والاه...) و تبریک خلیفه دوم اشاره دارد که در تفاسیر پیشین سابقه نداشت.

کلیدواژه ها:

ولایت ، مفسران اجتهادی ، شیعه ، سیر تطور ، مفسران متقدم شیعه