فلسفه ملاصدرا و دگرگونی های معماری ایرانی در دوره صفوی و قاجار

این مقاله به تحلیل تطبیقی تاثیر مبانی حکمت متعالیه صدرالمتالهین شیرازی بر معماری سنتی ایران، از دوره صفویه تا اواخر قاجار، می پردازد. پژوهش حاضر، ابتدا به تشریح مفاهیم محوری حکمت متعالیه، از جمله اصالت وجود، تشکیک وجود، و حرکت جوهری، پرداخته و سپس سیر تاریخی این مفاهیم را در معماری ایرانی مورد کنکاش قرار می دهد. در عصر صفویه، با توجه به غنای فرهنگی و فلسفی، شاهد تجلی این اندیشه ها در معماری بودیم که این رویکرد تا اوایل دوره قاجار، که سبک اصفهان همچنان استمرار داشت، ادامه یافت. در نمونه هایی از معماری این دوران، مانند خانه لطفی دامغان، می توان آثاری از ویژگی های فلسفه ملاصدرا، نظیر درک فضایی بر اساس حرکت جوهری و مراتب تشکیکی وجود، را مشاهده نمود. مقاله سپس به چرایی افول این تاثیرات از اواسط دوره قاجار می پردازد و ورود عناصر مدرن و تغییرات فرهنگی-اجتماعی را به عنوان عوامل اصلی این زوال معرفی می کند. در نهایت، نتایج حاکی از آن است که معماری سنتی ایران، به ویژه در دوره صفویه و دوره نخست قاجار (سبک اصفهان)، بازتابی از جهان بینی فلسفی حاکم بر جامعه بوده و تحولات آن، آینه ای تمام نما از دگرگونی های فکری و فرهنگی، و کمرنگ شدن تدریجی تاثیر فلسفه صدرایی در معماری ایرانی است.

کلیدواژه ها:

حکمت متعالیه ، معماری سنتی ایران ، دوره صفویه ، دوره قاجار