بازتعریف گاه نگاری تاق کوچک تاق بستان کرمانشاه: پیشگامی شاپور دوم در انتقال هنر صخره نگاری ساسانی از سرزمین پارس به ماد قدیم

نقش برجسته دیواره انتهایی تاق کوچک تاق بستان کرمانشاه، دو پیکره شاهانه را همراه با کتیبه هایی به نام شاپور دوم و شاپور سوم ساسانی نشان می دهد. بیشتر پژوهشگران، زمان ساخت این اثر را به دوران پادشاهی شاپور سوم نسبت می دهند. پژوهش حاضر با تکیه بر مشاهدات مکرر میدانی، بهره گیری از تصاویر و فتوگرامتری های دقیق انجام شده در دهه های اخیر و تحلیل تطبیقی سکه شناختی، این گاه نگاری رایج را مورد بازنگری قرار می دهد. تاج پیکره سمت چپ که کتیبه اش آن را شاپور سوم معرفی می کند، با تاج شاپور سوم بر سکه های رسمی او تطابق ندارد و این تفاوت نمی تواند ناشی از آسیب دیدگی نقش برجسته در گذر زمان باشد. از سوی دیگر، شاپور دوم در تاق کوچک با مولفه های متعارف یک پادشاه زنده از جمله مسلح به شمشیر و خنجر و با موی پوشیده در کوریمبوس تاج بازنمایی شده در حالی که در نقش برجسته دیهیم ستانی مجاور تاق، پیکره منتسب به او به شکل فروهرش یعنی بدون سلاح، با موی باز و با جامه ای مشابه ایزد مهر، حجاری شده است. نگارنده این تفاوت را نشانه ای از تمایز میان بازنمایی زمینی و مینوی شخصیت می داند. بر اساس شواهد حاضر، این احتمال مطرح می شود که تاق کوچک در اواخر دوران شاپور دوم و با هدف تثبیت جایگاه جانشینی شاپور سوم حجاری شده باشد و کتیبه شاپور سوم که در آن به عنوان «پادشاه» ایران و انیران معرفی شده، در مرحله ای متاخرتر (احتمالا در دوران سلطنت او) به اثر افزوده شده باشد. این بازنگری همچنین نشان می دهد که سنت شکنی در انتقال هنر صخره ای ساسانی از پارس (فارس) به ماد قدیم (کرمانشاه) – که پیشتر به اردشیر دوم نسبت داده می شد – در واقع با شاپور دوم و ساخت تاق کوچک آغاز شده است. بنابراین توالی زمانی آثار نخستین ساسانی در محوطه تاریخی تاق بستان نیازمند اصلاح اساسی است.

کلیدواژه ها:

تاق بستان ، تاق کوچک ، شاپور سوم ، گونه شناسی تاج ، گاه نگاری ساسانی ، سنت شکنی هنر صخره نگاری