بررسی الگوریتم الگوی ساختاری زبان پهلوی اشکانی، ساسانی و اوستایی بر اساس کتیبه شناسی اشکانی و ساسانی

پژوهش حاضر با هدف تحلیل ساختاری و الگوریتم سازی الگوهای زبانی در سه زبان باستانی ایران یعنی پهلوی اشکانی (پارتی)، پهلوی ساسانی (پارسی میانه) و اوستایی، بر پایه مستندات کتیبه شناختی دوران اشکانی و ساسانی انجام شده است. زبان های ایرانی میانه و باستان علیرغم ریشه های مشترک هندواروپایی، در فرآیند تحول واج شناختی، صرفی و نحوی خود دستخوش تغییرات بنیادینی شده اند که بازسازی آنها نیازمند اتخاذ رویکردهای دقیق ساختارگرایانه و تحلیل های آماری است. کتیبه های شاهان ساسانی و اشکانی به عنوان کهن ترین و موثق ترین داده های زبانی همزمان، مبنای اصلی این واکاوی پیوستاری قرار گرفته اند تا میزان قرابت، گسست و روندهای دگرگونی قواعد زبانی استخراج شود. روش تحقیق در این مقاله مبتنی بر روش توصیفی-تحلیلی و زبان شناسی تاریخی-تطبیقی است که با بهره گیری از معیارهای آماری به سنجش دقیق داده های واژگانی و دستوری می پردازد. یافته های این پژوهش نشان می دهد که زبان اوستایی به عنوان یک زبان کهن باستانی با ساختار صرفی غنی و پیچیده (دارای هشت حالت اعرابی)، تفاوت فاحش و بنیادینی با دو زبان دوره میانه دارد، به طوری که حدود ۷۲ درصد در شاخص های صرفی و نحوی با آنها متفاوت است. در مقابل، پهلوی اشکانی و ساسانی به عنوان دو زبان هم دوره، قرابت ساختاری شگرفی دارند و آمارهای استخراج شده حکایت از اشتراک ۶۸ درصدی در لغات پایه و حدود ۶۲ درصد هم پوشانی در قواعد صرفی و نحوی آنها دارد. با این حال، تفاوت های واج شناختی نظیر تبدیل واکه های باستانی و دگرگونی در نظام آوایی، مرزهای الگوریتم ساختاری این دو زبان میانه را از یکدیگر تفکیک می کند. الگوهای مستخرج از کتیبه ها تایید می کنند که سقوط نظام اعرابی اوستایی و حرکت به سمت ساختار تحلیلی در دوره میانه، روندی نظام مند و قانون مدار بوده که در این مقاله فرمول بندی شده است.

کلیدواژه ها:

پهلوی اشکانی ، پهلوی ساسانی ، زبان اوستایی ، کتیبه شناسی ، الگوی ساختاری