بازآفرینی فضاهای شهری فرسوده با رویکرد ارتقای کیفیت زندگی شهروندان

رشد شتابان شهرنشینی و گسترش نامتوازن شهرها در ایران، موجب بروز و تشدید فرسودگی در بخش های قابل توجهی از بافت های شهری شده است؛ فرسودگی ای که در ابعاد کالبدی، اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی، خود را به صورت ضعف ایمنی، کمبود خدمات، تخریب سرمایه های فضایی و کاهش رضایت ساکنان از زندگی شهری نشان می دهد. تجربه سیاست های کلاسیک نوسازی که عمدتا بر تخریب و نوسازی کالبدی بدون توجه کافی به نیازها و ارزش های اجتماعی و فرهنگی ساکنان استوار بوده اند، نشان داده است که این رویکردها به تنهایی نه تنها به ارتقای کیفیت زندگی منجر نمی شوند، بلکه می توانند گسست های اجتماعی، جابه جایی اجباری اقشار کم درآمد و تضعیف هویت محله ای را به دنبال داشته باشند. در واکنش به این ناکامی ها، بازآفرینی شهری به عنوان رویکردی جامع و فرآیندمحور مطرح شده که با تلفیق مداخلات کالبدی، اجتماعی، اقتصادی، زیست محیطی و نهادی و با تاکید بر مشارکت شهروندان، ارتقای «کیفیت زندگی» را در مرکز توجه قرار می دهد. مقاله حاضر با اتکا بر ادبیات نظری و تجربی موجود، ابتدا به تبیین مفاهیم بازآفرینی شهری، بافت فرسوده و کیفیت زندگی شهری و تبیین رابطه میان آن ها می پردازد و سپس ابعاد مختلف کیفیت زندگی در بافت های فرسوده را در پنج بعد کالبدی–عملکردی، اجتماعی–روانی، اقتصادی، زیست محیطی و فرهنگی–هویتی تحلیل می کند. در ادامه، رویکردها و سیاست های کلیدی بازآفرینی شامل رویکرد مردم محور و مشارکتی، عدالت فضایی و اجتماعی، توسعه پایدار شهری، هویت محور و مدیریت یکپارچه شهری تشریح می شود. بر این اساس، مجموعه ای از راهکارهای عملی در سطوح کالبدی–فضایی (اصلاح شبکه معابر، تقویت پیاده مداری، سامان دهی فضاهای عمومی)، اجتماعی–فرهنگی (توانمندسازی اجتماعی، ایجاد خانه های محله و رویدادهای محلی)، اقتصادی (تقویت اقتصاد محلی و مشاغل خرد، حمایت مالی هدفمند)، زیست محیطی (افزایش سرانه سبز، بهبود مدیریت پسماند و آب های سطحی) و نهادی–مدیریتی (تقویت ساختارهای مشارکتی و هماهنگ کننده) ارائه می گردد.نتایج مقاله بیانگر آن است که بازآفرینی فضاهای شهری فرسوده، زمانی به ارتقای محسوس کیفیت زندگی شهروندان منجر می شود که به عنوان یک فرآیند چندبعدی، مشارکتی و بلندمدت، با ترکیب رویکردهای مردم محور، عدالت محور، پایدار و هویت محور طراحی و اجرا گردد و ساکنان، به جای آن که صرفا موضوع مداخله باشند، به کنشگران اصلی در تمامی مراحل این فرآیند تبدیل شوند.

کلیدواژه ها:

بازآفرینی شهری ، بافت فرسوده ، کیفیت زندگی شهری ، مشارکت شهروندی ، عدالت فضایی ، توسعه پایدار شهری