نسبت اراده الهی و اختیار انسان در قرآن: بررسی آیات «وما تشاوون الا ان یشاء الله»، «لها ما کسبت» و «فلما زاغوا ازاغ الله قلوبهم».

مسئله نسبت میان اراده الهی و اختیار انسان از بنیادی ترین مباحث در الهیات قرآنی و از دیرپاترین مسائل تفسیری و کلامی در سنت اسلامی است. از یک سو، آیاتی از قرآن کریم بر حاکمیت مشیت الهی بر هستی و انسان دلالت دارند و از سوی دیگر، آیاتی متعدد بر مسئولیت، اکتساب، انتخاب و استحقاق پاداش یا کیفر از سوی انسان تاکید می کنند. در نگاه نخست، هم نشینی این دو دسته آیات ممکن است این تصور را پدید آورد که میان اراده مطلق الهی و آزادی ارادی انسان نوعی ناسازگاری وجود دارد؛ اما با تامل در سیاق آیات و بهره گیری از روش تفسیر قرآن به قرآن و مراجعه به آرای مفسران، می توان نشان داد که قرآن نه جبر مطلق را می پذیرد و نه تفویض کامل را، بلکه رابطه ای طولی، حکیمانه و سنت مند میان اراده خداوند و اراده انسان ترسیم می کند. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی تحلیلی و بر اساس مطالعه مروری منابع تفسیری، در پی تبیین نسبت این دو ساحت از خلال بررسی سه آیه محوری «وما تشاوون الا ان یشاء الله»، «لها ما کسبت» و «فلما زاغوا ازاغ الله قلوبهم» است. یافته های تحقیق نشان می دهد که مشیت الهی، بستر وجودی و نظام مند تحقق اراده انسان است، نه نافی آن؛ چنان که اکتساب انسان ناظر به مسئولیت واقعی او در قلمرو انتخاب های اختیاری است و اضلال الهی در آیه سوم، پیامد انحراف آغازین و اختیاری انسان از مسیر هدایت به شمار می رود، نه علت ابتدایی گمراهی او. بر این اساس، قرآن با حفظ توحید افعالی و ربوبیت مطلق خداوند، اصالت مسئولیت اخلاقی و تکلیف پذیری انسان را نیز تثبیت می کند. نتیجه آنکه خوانش تفسیری جامع از این آیات، الگوی «امر بین الامرین» را به عنوان سازگارترین تبیین قرآنی از نسبت اراده الهی و اختیار انسان تایید می کند.

کلیدواژه ها:

اراده الهی ، اختیار انسان ، مشیت الهی ، مسئولیت اخلاقی ، تفسیر قرآن