واکاوی تطبیقی هنر نگارش در ادبیات کلاسیک و معاصر فارسی

این پژوهش با هدف واکاوی تطبیقی تحولات بنیادین «هنر نگارش» در گذر از ادبیات کلاسیک به معاصر فارسی و تبیین شاخص های زبانی، بلاغی و ایدئولوژیک این دگردیسی انجام شده است. روش پژوهش کیفی و از نوع تطبیقی-تحلیلی با بهره گیری از تحلیل محتوای کیفی جهت دار بود. جامعه ی آماری شامل آثار شاخص نثر فارسی از سده ی پنجم تا چهاردهم هجری شمسی بود و نمونه گیری به روش هدفمند انجام گرفت که هشت اثر (چهار اثر کلاسیک: تاریخ بیهقی، کلیله و دمنه، مرزبان نامه، گلستان سعدی؛ و چهار اثر معاصر: یکی بود یکی نبود، بوف کور، مدیر مدرسه، جای خالی سلوچ) را در بر گرفت. داده ها با استفاده از نرم افزار MAXQDA کدگذاری و تحلیل شدند و پایایی با ضریب کاپای کوهن (۰/۸۳) تامین گردید. یافته ها نشان داد که هنر نگارش در گذر از کلاسیک به معاصر دستخوش دگردیسی بنیادین در پنج لایه ی سبک شناختی شده است. میانگین واژگان عربی در هر هزار واژه از ۳۲۱.۵ به ۱۲۱.۷ کاهش (۳۸٪) و میانگین واژگان عامیانه از ۱۰.۵ به ۱۰۶.۲ افزایش یافته است (۹۱۲٪). میانگین طول جمله از ۲۹.۷ به ۱۲.۲۵ کلمه کاهش (۵۹٪) و بسامد سجع از ۲۰.۵٪ به ۰.۵٪ رسیده است (۹۷.۶٪ کاهش). در سطح بلاغی، آرایه های زینتی (سجع، جناس) جای خود را به استعاره ی مفهومی، نماد و کنایه ی انتقادی با کارکرد معناآفرین داده اند. در سطح ایدئولوژیک، مضامین پند و اخلاق (۴۲.۵٪) و تثبیت قدرت (۲۲.۲٪) در متون کلاسیک به مضامین نقد قدرت (۲۹.۷٪)، بحران هویت (۲۶.۵٪) و مسائل اجتماعی (۲۸٪) در متون معاصر تغییر یافته است. نتیجه گیری پژوهش آن است که هنر نگارش در ادبیات فارسی از یک «سیستم بسته و قاعده محور» در دوره ی کلاسیک به یک «سیستم باز و تجربه محور» در دوره ی معاصر دگردیسی یافته و این تحول در سه محور زبان، کارکرد بلاغت و جهان بینی قابل تبیین است. مدل مفهومی سه بعدی پیشنهادی این پژوهش می تواند مبنایی برای پژوهش های تطبیقی در دیگر ادبیات ها قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

هنر نگارش ، ادبیات کلاسیک فارسی ، ادبیات معاصر فارسی ، سبک شناسی لایه ای ، بلاغت تطبیقی.