تبیین رژیم حقوقی مالکیت فکری داده های تولیدشده توسط هوش مصنوعی در نظام حقوقی ایران

هوش مصنوعی (AI) به عنوان یکی از برجسته ترین دستاوردهای فناوری قرن بیست ویکم، تحولات عمیقی در حوزه های مختلف از جمله تولید محتوا، نوآوری های صنعتی، و تحلیل داده ایجاد کرده است. هوش مصنوعی مولد (Generative AI) قادر است داده هایی نظیر متون، تصاویر، موسیقی، و حتی طرح های صنعتی تولید کند که از نظر کیفی با آثار انسانی رقابت می کنند. این پیشرفت، پرسش های حقوقی جدیدی را به ویژه در حوزه مالکیت فکری مطرح کرده است. در نظام حقوقی ایران، قوانین مالکیت فکری مانند قانون حمایت حقوق مولفان، مصنفان و هنرمندان (مصوب ۱۳۴۸) و قانون ثبت اختراعات، طرح های صنعتی و علائم تجاری (مصوب ۱۳۸۶) عمدتا برای آثار و نوآوری های انسانی طراحی شده اند و کمتر به چالش های ناشی از فناوری های نوین پرداخته اند.داده های تولیدشده توسط هوش مصنوعی، به دلیل ماهیت غیرانسانی و خودکارشان، با مفاهیم سنتی مالکیت فکری مانند «پدیدآورنده»، «اصالت»، و «خلاقیت» سازگاری ندارند. پرسش های کلیدی این پژوهش عبارت اند از: آیا داده های تولیدشده توسط هوش مصنوعی مشمول حمایت های مالکیت فکری در ایران می شوند؟ مالکیت این داده ها به چه شخص یا نهادی تعلق می گیرد؟ و چالش های حقوقی بهره برداری تجاری از این داده ها چیست؟ این مقاله با رویکرد تحلیلی-تطبیقی، به بررسی این پرسش ها در چارچوب نظام حقوقی ایران می پردازد و با مقایسه با نظام های حقوقی پیشرفته، راهکارهایی برای رفع خلاهای قانونی پیشنهاد می دهد.