مدرسه به مثابه فضای اجتماعی: تحلیل هویت یابی دانش آموزان نسل زد در سایه شبکه های اجتماعی

مدرسه، از دیرباز، فراتر از یک نهاد آموزشی صرف، به عنوان یکی از مهم ترین «فضاهای اجتماعی» برای شکل گیری هویت نوجوانان عمل کرده است. این مطالعه با استفاده از روش تحقیق کیفی از نوع تحلیل پدیدارشناسانه و با رویکرد توصیفی-تحلیلی صورت گرفته است. داده ها از طریق مصاحبه نیمه ساختاریافته عمیق با ۲۵ نفر از دانش آموزان دوره دوم متوسطه (۱۴ تا ۱۸ سال) از سه استان مختلف (تهران، فارس، سیستان و بلوچستان) با روش نمونه گیری هدفمند با حداکثر تنوع (از نظر جنسیت، پایه تحصیلی، وضعیت اقتصادی-اجتماعی، و میزان استفاده از شبکه های اجتماعی) گردآوری شده است. همچنین، برای تکمیل داده ها، تحلیل محتوای صفحات عمومی اینستاگرام و کانال های تلگرامی پرطرفدار در میان نوجوانان انجام شد. یافته های پژوهش نشان می دهد که دانش آموزان نسل زد در فضای مدرسه با محدودیت ها، اجبارها، و نقش های از پیش تعریف شده (نقش دانش آموز) مواجه هستند. هویت آن ها در مدرسه بیشتر «هویتی تحمیلی» است تا «هویتی انتخابی». در مقابل، شبکه های اجتماعی فضایی برای «آزمایش هویت ابراز خود «ساخت هویت انتخابی» فراهم می کنند. دانش آموزان می توانند در شبکه های اجتماعی با نام مستعار، پروفایل های متعدد، و محتوای متنوع (عکس، ویدئو، متن، استوری)، «خودهای بالقوه» مختلفی را به نمایش بگذارند و بازخورد فوری (لایک، کامنت، فالو) دریافت کنند. این بازخورد (مثبت یا منفی) نقش تعیین کننده ای در تایید یا طرد هویت های مجازی دارد. با این حال، این فرآیند هویت یابی مجازی خالی از آسیب نیست: فشار برای محبوبیت (تعداد فالوور و لایک)، مقایسه اجتماعی مداوم (با اینفلوئنسرها و همسالان)، اضطراب ناشی از هراس از دست دادن (FOMO - Fear Of Missing Out)، و فاصله گرفتن از هویت واقعی و ارزش های خانوادگی و دینی، از جمله آسیب های شناسایی شده هستند. همچنین، پژوهش نشان می دهد که مدرسه به عنوان فضای اجتماعی، تا حد زیادی نتوانسته است با نیازهای هویتی نسل زد سازگار شود. روش های سنتی تعامل (سخنرانی، انضباط خشک، نظرات دانش آموزان)، دانش آموزان را به سمت شبکه های اجتماعی سوق می دهد. بر اساس یافته ها، راهکارهایی برای تحول مدرسه به سمت «فضای اجتماعی پویا و مشارکتی» (شامل پروژه های گروهی اصیل، شوراهای دانش آموزی با اختیار واقعی، و استفاده از رسانه های اجتماعی در فرآیند یاددهی-یادگیری) ارائه شده است.

کلیدواژه ها:

هویت یابی ، نسل زد ، شبکه های اجتماعی ، مدرسه به مثابه فضای اجتماعی ، خود