چگونه می توان با به کارگیری روش تدریس فعال «ایفای نقش» در درس مطالعات اجتماعی، توانایی تصمیم گیری و حس مسئولیت پذیری دانش آموزان را تقویت کرد؟

یکی از مهم ترین اهداف نظام تعلیم و تربیت، پرورش دانش آموزانی است که بتوانند در زندگی فردی و اجتماعی خود به صورت آگاهانه تصمیم بگیرند، پیامدهای تصمیم های خود را بپذیرند و نسبت به وظایف فردی و اجتماعی خویش احساس مسئولیت داشته باشند. در دنیای امروز، دانش آموزان تنها به دانستن مطالب کتاب های درسی نیاز ندارند، بلکه باید مهارت هایی را بیاموزند که آنان را برای حضور موثر در خانواده، مدرسه و جامعه آماده سازد. از جمله این مهارت ها می توان به تصمیم گیری، مسئولیت پذیری، همکاری، گفت وگو، رعایت حقوق دیگران و مشارکت اجتماعی اشاره کرد. درس مطالعات اجتماعی به دلیل ارتباط مستقیم با زندگی واقعی دانش آموزان، یکی از مناسب ترین درس ها برای پرورش چنین مهارت هایی به شمار می آید.با وجود اهمیت درس مطالعات اجتماعی، در بسیاری از کلاس ها تدریس این درس بیشتر به شیوه سنتی و معلم محور انجام می شود. در این روش، دانش آموزان معمولا شنونده هستند و مطالب را بیشتر به صورت حفظی یاد می گیرند. در نتیجه، فرصت کافی برای تمرین مهارت هایی مانند تصمیم گیری، تحلیل موقعیت های اجتماعی و پذیرش مسئولیت در اختیار آنان قرار نمی گیرد. این مسئله باعث می شود دانش آموزان گرچه ممکن است در ظاهر با مفاهیمی مانند قانون مداری، همکاری، مسئولیت پذیری و مشارکت آشنا شوند، اما در عمل نتوانند این مفاهیم را در رفتار روزمره خود به خوبی به کار بگیرند.درس پژوهی حاضر با هدف پاسخ گویی به این پرسش انجام شده است که: **چگونه می توان با به کارگیری روش تدریس فعال «ایفای نقش» در درس مطالعات اجتماعی، توانایی تصمیم گیری و حس مسئولیت پذیری دانش آموزان را تقویت کرد؟** در این پژوهش تلاش شد با استفاده از روش ایفای نقش، دانش آموزان در موقعیت هایی شبیه به زندگی واقعی قرار گیرند و از طریق اجرای نقش های مختلف، با مسائل اجتماعی و پیامدهای تصمیم های خود آشنا شوند. روش ایفای نقش از جمله روش های فعال تدریس است که در آن دانش آموزان به جای دریافت منفعلانه مطالب، در فرایند یادگیری مشارکت مستقیم دارند. آنان نقش های گوناگون را می پذیرند، با یکدیگر گفت وگو می کنند، مسئله را بررسی می کنند، راه حل پیشنهاد می دهند و در نهایت درباره بهترین راه حل تصمیم می گیرند.در این درس پژوهی، گروه درس پژوهی ابتدا مسئله مورد نظر را شناسایی کرد و سپس با بررسی محتوای درس مطالعات اجتماعی و نیازهای دانش آموزان، طرح درس اولیه ای بر اساس روش ایفای نقش طراحی نمود. در اجرای اول، دانش آموزان در موقعیتی آموزشی مانند حل یک مسئله در مدرسه، رعایت قوانین کلاس، حفظ پاکیزگی محیط یا تصمیم گیری برای یک فعالیت گروهی قرار گرفتند. برخی دانش آموزان نقش هایی مانند نماینده کلاس، دانش آموز مسئول، دانش آموز بی توجه، معلم، مدیر یا عضو گروه را اجرا کردند و سایر دانش آموزان به مشاهده و تحلیل رفتارها پرداختند. پس از اجرای اول، اعضای گروه درس پژوهی با مشاهده رفتار دانش آموزان، میزان مشارکت، کیفیت گفت وگوها، نوع تصمیم گیری و میزان پذیرش مسئولیت را بررسی کردند.بررسی اجرای اول نشان داد که دانش آموزان به روش ایفای نقش علاقه نشان دادند و مشارکت آنان نسبت به روش های معمول افزایش یافت؛ اما در عین حال، برخی مشکلات نیز مشاهده شد. برای نمونه، بعضی از دانش آموزان نقش خود را به طور کامل درک نکرده بودند، برخی گفت وگوها از مسیر اصلی خارج می شد، زمان بندی فعالیت نیاز به کنترل بیشتری داشت و مشاهده گران نیز وظایف مشخصی نداشتند. بر اساس این یافته ها، گروه درس پژوهی طرح درس را اصلاح کرد. در طرح اصلاح شده، برای هر نقش کارت جداگانه تهیه شد، زمان اجرای فعالیت مشخص گردید، مراحل تصمیم گیری پیش از اجرای نقش برای دانش آموزان توضیح داده شد و برای مشاهده گران چک لیست ساده ای در نظر گرفته شد تا بتوانند رفتارهای مرتبط با تصمیم گیری و مسئولیت پذیری را ثبت کنند.در اجرای دوم، فعالیت ها منظم تر و هدفمندتر انجام شد. دانش آموزان بهتر توانستند نقش های خود را اجرا کنند، درباره مسئله مطرح شده گفت وگو نمایند، راه حل های مختلف را بررسی کنند و پیامدهای هر تصمیم را بسنجند. همچنین مشاهده شد که دانش آموزان در مقایسه با اجرای اول، مسئولانه تر عمل کردند و بیشتر تلاش نمودند تا تصمیمی بگیرند که به نفع گروه و محیط مدرسه باشد. آنان در پایان فعالیت، درباره اینکه هر فرد چه مسئولیتی در برابر دیگران دارد، صحبت کردند و برخی از آنان اعلام کردند که تصمیم های فردی می تواند بر زندگی جمعی تاثیر بگذارد.یافته های این درس پژوهی نشان داد که استفاده از روش تدریس فعال ایفای نقش می تواند نقش موثری در تقویت توانایی تصمیم گیری دانش آموزان داشته باشد. زیرا این روش دانش آموزان را در موقعیت انتخاب قرار می دهد و آنان را وادار می کند مسئله را بشناسند، راه حل های مختلف را مقایسه کنند، پیامدهای هر انتخاب را در نظر بگیرند و در نهایت تصمیم مناسبی اتخاذ کنند. از سوی دیگر، ایفای نقش موجب تقویت حس مسئولیت پذیری می شود؛ زیرا دانش آموزان در جریان اجرای نقش متوجه می شوند که هر رفتار و تصمیمی نتیجه ای دارد و فرد باید نسبت به نتیجه عملکرد خود پاسخ گو باشد.در مجموع، نتایج این درس پژوهی نشان می دهد که اگر روش ایفای نقش به صورت دقیق، هدفمند و متناسب با سن و توانایی دانش آموزان طراحی و اجرا شود، می تواند به یادگیری عمیق تر مفاهیم مطالعات اجتماعی کمک کند. این روش علاوه بر افزایش جذابیت کلاس، موجب پرورش مهارت های اجتماعی، تقویت اعتمادبه نفس، افزایش مشارکت، بهبود ارتباط کلامی، رشد تفکر انتقادی، تقویت تصمیم گیری و افزایش مسئولیت پذیری دانش آموزان می شود. بنابراین پیشنهاد می شود معلمان مطالعات اجتماعی برای آموزش مفاهیم تربیتی و اجتماعی، از روش های فعال به ویژه ایفای نقش بهره بگیرند تا دانش آموزان بتوانند آموخته های خود را در موقعیت های واقعی زندگی به کار گیرند.

کلیدواژه ها:

واژگان کلیدی:درس پژوهی ، مطالعات اجتماعی ، ایفای نقش ، روش تدریس فعال ، تصمیم گیری ، مسئولیت پذیری ، مشارکت دانش آموزان.