حقوق مالکیت فکری و داده های باز شهری در مدیریت هوشمند شهر

شهرهای هوشمند به عنوان الگویی نوین از توسعه شهری، فراتر از کاربرد فناوری های اطلاعاتی، نیازمند تحولی بنیادین در ساختارهای حکمرانی، اقتصادی و حقوقی هستند. با وجود رشد روزافزون پروژه های هوشمندسازی در ایران، چالش های جدی در زمینه مدیریت داده ها، به ویژه در حوزه های حقوق مالکیت فکری، مدل های مالی پایدار و شفافیت اجرایی وجود دارد که پایداری این شهرها را تهدید می کند. هدف این پژوهش، شناسایی و تحلیل چالش های حکمرانی داده در شهرهای هوشمند و ارائه راهکارهای سیاستی برای دستیابی به توسعه پایدار است. این پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، توصیفی-تحلیلی است. داده های مورد نیاز از طریق مطالعه کتابخانه ای مبانی نظری، بررسی پیشینه پژوهش های داخلی (از جمله مطالعات موردی شهرداری ساری و مقالات مرتبط با حقوق مالکیت فکری و حریم خصوصی) و تحلیل اسناد و قراردادهای شهرداری ها جمع آوری شده اند. یافته ها در سه محور اصلی شامل چالش های حقوقی و مالکیت فکری، چالش های مالی و مدل های کسب وکار، و الزامات اجرایی دسته بندی و تحلیل شده اند. نتایج پژوهش نشان می دهد که ابهام در تعریف مالکیت داده های خام در مقابل داده های تحلیلی، منجر به ایجاد انحصارهای تجاری و محدودیت دسترسی شهرداری ها به اطلاعات حیاتی شده است. همچنین، تضاد میان اصل «داده های باز» و لزوم حفظ «حریم خصوصی شهروندان» با توجه به ناکافی بودن قوانین فعلی در برابر تکنیک های بازشناسی داده، یک چالش حقوقی کلیدی است. از منظر اقتصادی، وابستگی بیش ازحد به بودجه های عمومی و عدم وجود مدل های درآمدی پایدار مبتنی بر ارزش گذاری داده، منجر به ناپایداری پروژه ها و پدیده «فرسودگی دیجیتال» شده است. خلاهای قانونی در قراردادهای مناقصه نیز شفافیت را کاهش داده و رقابت پذیری را محدود کرده است. تحقق شهر هوشمند پایدار در ایران مستلزم گذار از رویکرد صرفا فنی به رویکرد «حکمرانی داده محور» است. پیشنهاد می شود با تدوین «قانون جامع حکمرانی داده های شهری»، اصلاح ساختارهای حقوقی قراردادها، ایجاد پلتفرم های اشتراک داده و تقویت نهاد نظارتی، تعادلی میان حقوق مالکیت فکری پیمانکاران و دسترسی عمومی به داده ها ایجاد شود. این اقدامات می تواند ضمن تضمین پایداری مالی پروژه ها، اعتماد عمومی را افزایش داده و بستری عادلانه برای نوآوری در اکوسیستم شهرهای هوشمند فراهم آورد.

کلیدواژه ها:

شهر هوشمند ، حکمرانی داده ، حقوق مالکیت فکری ، حریم خصوصی ، مدل های کسب وکار داده محور ، توسعه پایدار شهری ، شهرداری