بررسی چالش های اخلاقی در فرآیند جمع آوری و تحلیل داده ها برای ارزشیابی برنامه های آموزشی به ویژه با گسترش فناوری های نوین

ارزشیابی برنامه های آموزشی، فرآیندی حیاتی برای بهبود نظام آموزش و پرورش است، اما این فرآیند به دلیل تعدد ذی نفعان، پیامدهای سنگین نتایج و ماهیت سیاسی‑سازمانی خود، با چالش های اخلاقی متعددی روبه روست. گسترش شتابان فناوری های نوین مانند پلتفرم های تطبیقی یادگیری، ابزارهای تشخیص چهره و احساسات، و دستگاه های پوشیدنی، این چالش ها را تشدید و پیچیده تر کرده است. این مقاله با هدف شناسایی و واکاوی چالش های اخلاقی در مراحل جمع آوری و تحلیل داده برای ارزشیابی برنامه های آموزشی، با تاکید بر فناوری های نوین، به روش مروری‑تحلیلی کیفی و بدون اتکا به داده های آماری انجام شده است. یافته ها نشان می دهد که در مرحله جمع آوری داده، سه دسته چالش اصلی وجود دارد: رضایت آگاهانه در بافت مدرسه و عصر داده های دیجیتال، حریم خصوصی و محرمانگی در برابر تحلیل های آموزشی و فشار کارفرما، و عدالت در انتخاب نمونه و شکاف دیجیتال. در مرحله تحلیل و گزارش داده، چهار دسته چالش اصلی شناسایی شد: انتخاب روش تحلیل و سوگیری اخلاقی، فشار کارفرما برای تفسیر گزینشی، معضل افشای یافته های ناخوشایند، و چالش های خاص الگوریتم های هوش مصنوعی (تبعیض پنهان و عدم پاسخگویی). فناوری هایی مانند پلتفرم های تطبیقی (با نظارت مستمر و شفافیت صفر)، تشخیص چهره (با دقت پایین، سوگیری فرهنگی و عادی سازی نظارت) و دستگاه های پوشیدنی (با داده های فیزیولوژیک حساس و خطر پزشکی زدگی) حساسیت های اخلاقی خاصی ایجاد می کنند. در پایان، چهار دسته راهبرد برای کاهش چالش ها پیشنهاد شده است: طراحی اخلاق‑محور در سامانه های ارزشیابی، شفافیت الگوریتمی و حق توضیح خواهی، تقویت کمیته های اخلاق محلی در آموزش و پرورش، و توانمندسازی ارزشیابان در اخلاق حرفه ای. این مقاله با پیشنهادهایی برای تدوین کد اخلاق ملی، بازنگری در برنامه درسی تربیت ارزشیاب و ممنوعیت یا محدودیت برخی فناوری های پرخطر در نظام ارزشیابی آموزشی ایران به پایان می رسد.

کلیدواژه ها:

ارزشیابی برنامه آموزشی ، چالش های اخلاقی ، جمع آوری داده ، تحلیل داده ، فناوری های نوین ، هوش مصنوعی در آموزش ، حریم خصوصی ، رضایت آگاهانه ، عدالت الگوریتمی