خانه های دوم و بازتولید نابرابری فضایی در ایران؛ بررسی تاثیر ویلاسازی بر مهاجرت بومیان، تغییرات فرهنگی و تضعیف زیست محلی

گسترش خانه های دوم و ویلاسازی در مناطق گردشگرپذیر ایران طی دو دهه اخیر، به یکی از مهم ترین تحولات فضایی، اقتصادی و اجتماعی کشور تبدیل شده است. تمرکز سرمایه گذاری غیربومی در نواحی شمالی، کوهستانی و پیرامون کلان شهرها، علاوه بر تغییر الگوی استفاده از زمین، موجب تشدید نابرابری فضایی و شکاف اجتماعی میان ساکنان محلی و مالکان غیربومی شده است. افزایش تقاضا برای ساخت ویلا و خرید خانه های دوم، به ویژه در استان های مازندران، گیلان، البرز و برخی مناطق ییلاقی، سبب رشد شدید قیمت زمین و مسکن، تغییر کاربری اراضی کشاورزی و تضعیف تدریجی نظام معیشت بومی گردیده است .هدف این پژوهش، تحلیل تاثیر گسترش خانه های دوم بر مهاجرت بومیان، دگرگونی های فرهنگی و تضعیف زیست محلی در ایران است. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی–تحلیلی و با بهره گیری از مطالعات اسنادی، منابع آماری، تحلیل محتوای پژوهش های پیشین و بررسی نمونه های موردی در مناطق گردشگرپذیر ایران انجام شده است. چارچوب نظری تحقیق بر مفاهیمی چون نابرابری فضایی، کالایی شدن فضا، گردشگری سرمایه محور و بازتولید اجتماعی فضا استوار است .یافته های پژوهش نشان می دهد که توسعه بی ضابطه خانه های دوم، ضمن افزایش قیمت زمین و کاهش توان سکونتی بومیان، به مهاجرت تدریجی جمعیت محلی، تضعیف فعالیت های سنتی مانند کشاورزی و دامداری، تغییر ساختار اشتغال و گسترش اقتصاد غیرمولد منجر شده است. همچنین، ورود الگوهای مصرف و سبک زندگی غیربومی، موجب تضعیف هویت فرهنگی، تغییر روابط اجتماعی و شکل گیری نوعی دوگانگی فضایی و طبقاتی میان ساکنان دائمی و مالکان موقت شده است. در بسیاری از مناطق، سکونتگاه های محلی به فضاهای فصلی و مصرفی تبدیل شده اند که پایداری اجتماعی و زیست محیطی آن ها را با چالش مواجه ساخته است .نتایج پژوهش نشان می دهد که خانه های دوم در ایران صرفا یک الگوی سکونتی یا گردشگری نیستند، بلکه بخشی از فرآیند بازتولید نابرابری فضایی و تمرکز سرمایه در فضاهای خاص محسوب می شوند. ازاین رو، ضرورت دارد سیاست گذاری های فضایی، مالیاتی و گردشگری کشور به سمت کنترل توسعه نامتوازن ویلاسازی، حمایت از سکونت بومی، حفاظت از اراضی مولد و تقویت الگوهای پایدار گردشگری هدایت شود.