از تولید مسکن تا بحران سکونت: واکاوی پدیده شهرهای ساخته شده اما زیسته نشده در ایران

بحران مسکن در ایران طی دهه های اخیر، صرفا به کمبود تولید واحدهای مسکونی محدود نبوده، بلکه به تدریج به بحرانی در حوزه «سکونت» و «زیست شهری» تبدیل شده است. با وجود افزایش قابل توجه ساخت وساز، توسعه شهرهای جدید و اجرای طرح های گسترده انبوه سازی، بخش مهمی از واحدهای مسکونی تولیدشده یا خالی باقی مانده اند و یا نتوانسته اند به محیطی پویا برای زندگی پایدار شهری تبدیل شوند. این وضعیت، پدیده ای را شکل داده که می توان از آن با عنوان «شهرهای ساخته شده اما زیسته نشده» یاد کرد؛ فضاهایی که از نظر کالبدی توسعه یافته اند، اما فاقد حیات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی متناسب با سکونت واقعی هستند .پژوهش حاضر با هدف واکاوی شکاف میان «تولید مسکن» و «تحقق سکونت پذیری» در ایران انجام شده و تلاش می کند علل شکل گیری شهرهای کم زیست و واحدهای مسکونی بلااستفاده را تحلیل کند. روش تحقیق مقاله، توصیفی تحلیلی و مبتنی بر مطالعات اسنادی، تحلیل آمارهای رسمی، بررسی سیاست های مسکن و تحلیل نمونه هایی از شهرهای جدید ایران نظیر پردیس، پرند و هشتگرد است. همچنین از رویکرد میان رشته ای برای تبیین ابعاد اقتصادی، اجتماعی و فضایی مسئله استفاده شده است .یافته های پژوهش نشان می دهد که غلبه نگاه کمی و کالبد محور در سیاست گذاری مسکن، سرمایه ای شدن بازار املاک، ضعف زیرساخت های حمل ونقل و خدمات شهری، نبود اشتغال محلی و رشد سوداگری ملکی، از مهم ترین عوامل شکل گیری فضاهای ساخته شده اما فاقد سکونت پایدار در ایران هستند. در بسیاری از موارد، مسکن بیش از آنکه به عنوان «محل زندگی» تعریف شود، به ابزاری برای حفظ ارزش سرمایه و کسب سود تبدیل شده است؛ مسئله ای که موجب افزایش خانه های خالی و تشدید نابرابری فضایی شده است .نتایج پژوهش نشان می دهد که حل بحران مسکن در ایران صرفا با افزایش تعداد واحدهای ساخته شده ممکن نیست، بلکه نیازمند تغییر رویکرد از «تولید ساختمان» به «تولید سکونت» است. بر این اساس، مقاله بر ضرورت اصلاح سیاست های مسکن، مقابله با سوداگری، توسعه خدمات و زیرساخت های شهری، تقویت اشتغال محلی و توجه به کیفیت زندگی و سکونت پذیری تاکید می کند. در نهایت، پژوهش نتیجه می گیرد که توسعه شهری پایدار تنها زمانی محقق می شود که میان کالبد شهر و حیات واقعی اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی آن تعادل برقرار گردد.

کلیدواژه ها:

بحران سکونت ، مسکن خالی ، شهرهای جدید ، توسعه کالبدی ، سوداگری ملکی ، سکونت پذیری ، ایران ، سیاست مسکن ، سرمایه گذاری غیرمولد ، شهرهای خوابگاهی