ناقل های ژنی و انواع آن ها

ناقل های ژنی ابزارهایی هستند که برای انتقال قطعات DNA به درون سلول های میزبان به کار می روند و در مهندسی ژنتیک نقش واسطه ای اساسی میان ژن مورد نظر و سامانه زیستی پذیرنده دارند. بدون وجود ناقل مناسب، حتی اگر ژن هدف به درستی جداسازی و آماده سازی شود، امکان ورود موثر آن به سلول و تکثیر یا بیان آن فراهم نخواهد شد. ناقل ها معمولا مولکول هایی از جنس DNA هستند که ویژگی هایی مانند توانایی همانندسازی مستقل، داشتن جایگاه های مناسب برای برش و اتصال، دارا بودن نشانگرهای انتخابی و امکان پذیرش توالی ژنی بیگانه را دارا هستند. ساده ترین و پرکاربردترین ناقل ها پلاسمیدها هستند که در باکتری ها یافت می شوند و به دلیل ساختار کوچک، سهولت کار و قابلیت تکثیر بالا، در کلون سازی ژن بسیار مورد استفاده قرار می گیرند. افزون بر پلاسمیدها، باکتریوفاژها، کاسمیدها، کروموزوم های مصنوعی باکتریایی و مخمری و نیز وکتورهای ویروسی از دیگر انواع ناقل های ژنی به شمار می روند که هر یک متناسب با اندازه ژن، نوع سلول هدف و هدف پژوهش یا درمان انتخاب می شوند. در منابع فارسی بیان شده است که انتخاب ناقل مناسب یکی از مراحل کلیدی در طراحی آزمایش های ژنتیکی و درمان های مبتنی بر انتقال ژن است، زیرا ناقل باید بتواند ژن را با پایداری مناسب حمل کرده و در محیط سلولی مورد نظر به شکل موثر عمل کند (قنبری، ۱۳۹۷؛ نیکخواه، ۱۳۹۴). در کاربردهای درمانی، به ویژه در ژن درمانی، وکتورهای ویروسی اهمیت زیادی دارند؛ زیرا توانایی طبیعی ویروس ها در ورود به سلول، به صورت مهندسی شده برای انتقال ژن های درمانی مورد استفاده قرار می گیرد. با این حال، ملاحظاتی مانند ایمنی زیستی، احتمال ادغام ناخواسته در ژنوم، پاسخ ایمنی میزبان و ظرفیت حمل ژن از جمله عواملی هستند که باید در انتخاب ناقل مورد توجه قرار گیرند. در مجموع، ناقل های ژنی جزء جدایی ناپذیر فناوری مهندسی ژنتیک هستند و کارآمدی بسیاری از روش های کلون سازی، تولید پروتئین های نوترکیب، مطالعه بیان ژن و درمان های ژنی به طراحی و انتخاب صحیح آن ها وابسته است (محمدی، ۱۳۹۸؛ کاویانی، ۱۳۹۳).