تحلیل بحران آب زیرزمینی و تاثیر آن بر تناسب اراضی کشاورزی (مطالعه موردی: قائنات)

کشاورزی در مناطق خشک و نیمه خشک به شدت به منابع آب زیرزمینی وابسته است و ارزیابی یکپارچه تناسب اراضی ابزاری حیاتی برای برنامه ریزی پایدار محسوب می شود. پژوهش حاضر با هدف تحلیل بحران آب زیرزمینی و ارزیابی تاثیر آن بر تناسب اراضی کشاورزی شهرستان قاینات انجام شد. این پژوهش از نوع توصیفی-تحلیلی و کاربردی بوده و با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) و روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP) اجرا شده است. داده های مورد استفاده شامل اطلاعات ۸۹۵ منبع آب زیرزمینی چاه های عمیق، نیمه عمیق و قنوات، تغییرات سطح ایستابی طی دوره ده ساله، شاخص های کیفیت آب (EC) و (SAR)، ویژگی های خاک، شیب، بارش و کاربری اراضی بود. پس از استانداردسازی لایه ها و وزن دهی معیارها با روش AHP، نقشه نهایی تناسب اراضی با روش همپوشانی وزنی (Weighted Overlay) در محیط ArcGIS تهیه شد. اعتبارسنجی مدل از طریق بازدید میدانی از ۴۰ نقطه نمونه انجام گرفت. نتایج نشان داد که بیش از ۸۰ درصد تامین آب کشاورزی از منابع زیرزمینی بوده و سطح ایستابی با نرخ ۱.۲ متر در سال افت داشته است. منابع آب با وزن ۰.۳۵ مهم ترین عامل تعیین کننده تناسب اراضی شناسایی شد. از کل ۱۸۰,۰۰۰ هکتار اراضی، ۱۸ درصد در کلاس بسیار مناسب، ۳۲ درصد مناسب، ۲۸ درصد نسبتا مناسب و ۲۲ درصد نامناسب طبقه بندی شد. دقت کلی مدل ۸۰ درصد و ضریب کاپا ۰.۷۳ بود. بحران آب زیرزمینی تاثیر مستقیم و معناداری بر تناسب اراضی کشاورزی داشته و حدود نیمی از اراضی شهرستان در شرایط بحرانی یا نامناسب قرار دارند. توسعه کشاورزی باید مبتنی بر ظرفیت واقعی منابع آب و به صورت پهنه بندی شده انجام شود.

کلیدواژه ها:

بحران آب زیرزمینی ، تناسب اراضی کشاورزی ، AHP ، سامانه اطلاعات جغرافیایی ، شهرستان قاینات