بازتاب مفهوم عرفان در نگارگری ایرانی، مطالعه تطبیقی نگاره «مستی لاهوتی و ناسوتی» و نگاره «افشاگری در مسجد»

نگاره ی «مستی لاهوتی و ناسوتی» اثر سلطان محمد نقاش، و نگاره ی «افشاگری در مسجد» اثر شیخ زاده هر دو از آثار مکتب تبریز صفوی هستند. با توجه به اینکه هر دوی این نگاره ها در یک دوره زمانی مشترک و در یک سال، یعنی به تاریخ ۹۳۴ ه.ق تصویرگری شده اند، و از جمله تصاویر دیوان حافظ سام میرزا هستند، به یک اصل اشاره دارند، و آن مسئله عرفان است. از این رو از منظر مطالعات تطبیقی می توان به مقایسه عناصر، اشتراکات و رویکرد دو هنرمند به مقوله عرفان در این دو نگاره پرداخت. هدف اصلی پژوهش رسیدن به اصلی واحد از افتراقات و اشتراکات بصری در حوزه عرفان و نگارگری، حاصل از مطالعه تطبیقی این دو نگاره است. سوال اصلی پژوهش این است که با توجه به بازتاب مفهوم عرفان در دو نگاره «مستی لاهوتی و ناسوتی» و نگاره ی «افشاگری در مسجد» چه افتراقات و اشتراکات بصری در این دو نگاره وجود دارد؟ این پژوهش که بر اساس مطالعات کتابخانه ای و اسنادی به روش تحلیل کیفی انجام شده، ابتدا به تعریف عرفان در ادبیات و نگارگری پرداخته؛ آنگاه با معرفی و تدقیق در جزئیات هر دو نگاره به بررسی تطبیقی این دو اثر می پردازد. نتایج نشان می دهد که هر دو نگاره، شاهدی بر اوج تلفیق شعر، عرفان و نقاشی در مکتب تبریز هستند. سلطان محمد نقاش در «مستی لاهوتی و ناسوتی»، با نگاهی تجریدی و فلسفی، دوگانگی وجود انسان را در قالبی هماهنگ و زیبایی شناسانه به تصویر می کشد. شیخ زاده در «افشاگری در مسجد»، با رویکردی روایی و نمایشی، بحران اخلاقی در بستر اجتماعی را با استفاده از فضاسازی معماری به نمایش می گذارد.

کلیدواژه ها:

عرفان ، نگاره مستی لاهوتی و ناسوتی ، نگاره افشاگری در مسجد ، سلطان محمد نقاش ، شیخ زاده