تعقل و تعبد در اندیشه حقوقی دکتر جعفری لنگرودی

این پژوهش، در گشودن دفتر اندیشه دکتر محمدجعفر جعفری لنگرودی، به واکاوی دوگانه ی بنیادین «تعقل و تعبد» می پردازد؛ تقابلی دیرینه که در تار و پود فقه و حقوق ریشه دوانده و عرصه کشاکش عقل روشنگر و تقلید خردگریز بوده است. تحقیق حاضر با روشی توصیفی-تحلیلی و بر پایه تحلیل محتوای کتاب گرانسنگ ایشان یعنی مسائل منطق حقوق و منطق موازنه، در پی آن است که نشان دهد چگونه این استاد برجسته، منطق را ابزار رهایی خرد از بندهای جمود می داند و در این مسیر، دو رویکرد فکری خردگرایان و خردگریزان را با ژرف نگری تحلیل می کند. یافته ها حاکی از آن است که این جدال فکری تنها به حوزه فقه محدود نمی ماند و در حقوق غیردینی نیز، نمودهای بارزی از تعبد به چشم می خورد. مثال وصیت تملیکی، شاهدی است بر این مدعا؛ آنجا که برخی از اهل جمود، برای توجیه یک حکم، به جای رجوع به اصول عقلی تراضی، به توجیهی تعبدی و غیرمنطقی روی می آورند و میان زندگان و مردگان، تراضی برقرار می سازند. این پژوهش در ادامه، با استناد به پنج موضع کلیدی که دکتر جعفری لنگرودی برای تعقل برمی شمرد (نظر در مصالح تشریع، عرف، اجماعات، امضاییات و ارشادیات)، نشان می دهد که چگونه عقل باید در هر لایه ای از نظام حقوقی، از بنیاد تا بنا، جاری و ساری باشد. در نهایت، این پژوش به این نتیجه رهنمون می شود که از نگاه معظم له، عقل نه تنها ابزاری برای فهم، بلکه چراغی است که مسیر استنباط صحیح و علمی را از بیراهه های تعبد جدا می سازد؛ دیدگاهی که می تواند الهام بخش نظام های حقوقی معاصر برای گذار از تقلید به سوی تفکر باشد.

کلیدواژه ها:

تعقل ، تعبد ، جعفری لنگرودی ، فلسفه حقوق ، خردگرایی