مسئولیت کیفری هوش مصنوعی در حقوق کیفری ایران و مالزی با تاکید بر مبانی فقهی

رشد چشمگیر فناوری های هوشمند در دهه های اخیر، به ویژه در حوزه هوش مصنوعی، ضرورت بازاندیشی در بسیاری از مفاهیم سنتی حقوق کیفری را اجتناب ناپذیر ساخته است. یکی از چالش برانگیزترین مسائل، مسئولیت کیفری ناشی از کنش ها یا آثار مخرب سامانه های مجهز به هوش مصنوعی است؛ سامانه هایی که در مواردی نه تنها از سطح بالایی از استقلال و تصمیم گیری برخوردارند، بلکه بعضا فراتر از توان تشخیص و پیش بینی انسان عمل می کنند. در این میان، پرسش از امکان یا عدم امکان انتساب مسئولیت کیفری به چنین سیستم هایی، به ویژه در نظام های حقوقی اسلامی، از اهمیت خاصی برخوردار است. مقاله حاضر با روش توصیفی تحلیلی و با رویکرد تطبیقی، ضمن تبیین چالش های نظری و فنی مسئله، به بررسی موضع نظام های حقوق کیفری ایران و مالزی در قبال این پدیده پرداخته، تلاش می کند مبانی فقهی موید یا محدودکننده مسئولیت کیفری در این حوزه را تبیین نماید. یافته های پژوهش که با استناد به منابع متقن فقهی و آراء اندیشمندان برجسته ای چون امام خمینی (ره)، شهید صدر، آیت الله جوادی آملی و دکتر محمدجعفر جعفری لنگرودی به دست آمده، حاکی از آن است که فقه اسلامی با بهره گیری از قواعدی چون تسبیب، اقدام، ضمان ید و لاضرر، ظرفیت های قابل توجهی برای توسعه نظریه مسئولیت کیفری در حوزه هوش مصنوعی دارد. در نظام حقوقی مالزی نیز با وجود وابستگی به نظام کامن لا، تلاش هایی در جهت تقنین مسئولیت در قالب "مسئولیت کیفری کارفرمایی" و "نظارت تقصیری" در حال شکل گیری است. در نهایت، مقاله بر ضرورت تدوین سیاست کیفری هوشمند مبتنی بر فقه پویا و اصول عدالت جزایی اسلامی تاکید دارد.

کلیدواژه ها:

مسئولیت کیفری ، هوش مصنوعی ، فقه اسلامی ، ایران ، مالزی ، قواعد فقهی ، تطبیق.