تاثیر آموزش «نقد فرمالیستی» بر توانایی تحلیل ساختاری شعر توسط دانش آموزان پایه دوازدهم

پژوهش حاضر با هدف بررسی تاثیر آموزش رویکرد نقد فرمالیستی بر توانایی تحلیل ساختاری شعر در میان دانش آموزان پایه دوازدهم انجام شده است. رویکرد فرمالیستی با تاکید بر فرم، زبان، صناعات ادبی، هنجارگریزی و قاعده افزایی، توجه را از بافت های بیرونی شعر به سمت خود اثر ادبی معطوف می کند. این مطالعه از لحاظ هدف کاربردی و از لحاظ روش نیمه آزمایشی با طرح پیش آزمون-پس آزمون با گروه کنترل است. جامعه آماری شامل تمامی دانش آموزان پایه دوازدهم رشته علوم انسانی شهر تهران در سال تحصیلی ۱۴۰۲-۱۴۰۱ بود که از میان آن ها شصت نفر به روش نمونه گیری در دسترس انتخاب و به صورت تصادفی در دو گروه آزمایش و کنترل (هر گروه سی نفر) گمارده شدند. ابزار پژوهش، آزمون محقق ساخته تحلیل ساختاری شعر با تاکید بر مولفه هایی چون وزن، قافیه، صور خیال، غریب سازی، برجسته سازی و انسجام درونی بود که روایی محتوایی آن با نظر ده نفر از متخصصان ادبیات فارسی و سنجش آموزش زبان فارسی تایید و پایایی آن با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ (۸۷/۰) محاسبه شد. گروه آزمایش طی ده جلسه نود دقیقه ای تحت آموزش نظام مند نقد فرمالیستی قرار گرفت و گروه کنترل آموزش متداول ادبیات فارسی را دریافت کرد. یافته های حاصل از تحلیل کوواریانس چندمتغیری نشان داد که بین میانگین نمرات پس آزمون دو گروه در توانایی تحلیل ساختاری شعر تفاوت معناداری وجود دارد (۰۵/۰>p) و آموزش فرمالیستی به طور معناداری توانایی دانش آموزان را در شناسایی و تحلیل عناصر فرمی شعر افزایش داده است. بیشترین میزان پیشرفت مربوط به مولفه های هنجارگریزی و صور خیال بود و کمترین پیشرفت مربوط به تشخیص وزن و قافیه مشاهده گردید. بر اساس یافته ها می توان نتیجه گرفت که رویکرد فرمالیستی به دلیل ایجاد چارچوبی منسجم و قابل تعمیم برای مواجهه با شعر، ابزاری اثربخش برای ارتقای مهارت های تحلیلی دانش آموزان در حوزه ادبیات به شمار می رود.

کلیدواژه ها:

نقد فرمالیستی ، تحلیل ساختاری شعر ، دانش آموزان پایه دوازدهم ، برجسته سازی ، هنجارگریزی