بررسی نحوه تحلیل اهداف و محتوای بصری کتب درسی دوره ابتدایی

کتاب های درسی به عنوان اصلی ترین منبع یادگیری، نقشی بسیار مهم و محوری در نظام آموزشی ایفا می کنند. تحلیل محتوای اهداف و عناصر بصری این کتاب ها، امکان ارزیابی انسجام برنامه ی درسی و اثربخشی آن را فراهم می سازد. پژوهش حاضر با هدف تدوین چارچوبی نظام مند برای تحلیل محتوای توصیفی «اهداف جزئی دروس» بر اساس طبقه بندی بلوم و نیز تحلیل «تصاویر درسی» بر اساس نظام رمزگذاری اشکال هندسی انجام شده است. این پژوهش از نوع تحلیل محتوای کمی و کیفی با رویکرد توصیفی است. جامعه ی آماری شامل اهداف جزئی و تصاویر کتاب های درسی دوره ی ابتدایی (مطالعه ی موردی: درس «توت-تاپ» پایه ی اول و کتاب علوم دوم ابتدایی) می باشد. برای تحلیل اهداف از واحد ثبت «جمله/هدف جزئی» و طبقه بندی سه حیطه ای بلوم (شناختی، عاطفی، روان حرکتی) و برای تحلیل تصاویر از واحد ثبت «شکل هندسی بسته» و چهار طبقه ی مربع، مستطیل، دایره و مثلث استفاده شده است. داده ها از طریق توزیع فراوانی درصدی پردازش و تفسیر شده اند. نتایج نشان داد که در اهداف بررسی شده، به ترتیب بیشترین فراوانی متعلق به حیطه ی شناختی (سطوح دانش و کاربرد) و حیطه ی عاطفی بوده و هیچ هدفی در حیطه ی روان حرکتی شناسایی نشد. همچنین تحلیل تصاویر نشان داد که اشکال هندسی ساده (به ویژه مستطیل و دایره) بیشترین کاربرد را در انتقال مفاهیم علمی درس مزبور دارند. این یافته ها حاکی از غلبه ی رویکرد شناختی و توجه محدود به اهداف عاطفی و مهارتی در محتوای دروس کنونی است.مقاله ی حاضر با ارائه ی یک روش شناسی عملی و گام به گام، به مولفان، معلمان و برنامه ریزان درسی کمک می کند تا تعادل میان اهداف سه گانه و نیز تناسب تصاویر با محتوای آموزشی را ارزیابی نمایند. این پژوهش از آن جهت نوآورانه است که به طور همزمان دو مولفه ی کلیدی «هدف» و «تصویر» را در یک چارچوب تحلیلی یکپارچه قرار داده و کاربرد آن را با مثال های عینی از کتب درسی ایران نشان داده است.

کلیدواژه ها:

تحلیل محتوای توصیفی ، کتاب درسی ، نظام رمزگذاری ، دوره ی ابتدایی.