مسئله «خودناتوان سازی جمعی» در گروه های همسالان: وقتی کل کلاس از درس عقب می ماند تا تلاش نکند

پدیده خودناتوانسازی جمعی در گروههای همسالان به وضعیتی اطلاق میشود که در آن اکثریت اعضای یک کلاس یا گروه آموزشی، بهطور ناخودآگاه و در تعامل با یکدیگر، سطح تلاش و عملکرد خود را کاهش میدهند تا از پیامدهای روانی ناشی از شکست احتمالی یا قضاوت منفی دیگران مصون بمانند. این رفتار جمعی که غالبا در بستر رقابتهای آموزشی و ارزیابیهای عملکردی شکل میگیرد، نه تنها به افت تحصیلی گروهی منجر میشود، بلکه الگوهای انگیزشی ناسالمی را در میان فراگیران تثبیت میکند. پژوهش حاضر با هدف تبیین سازوکارهای شکلگیری و تداوم این پدیده در محیطهای آموزشی انجام شده است. سوالات اصلی پژوهش عبارتند از: چه عواملی زمینهساز بروز خودناتوانسازی جمعی در گروههای همسالان هستند؟ این پدیده چه پیامدهایی برای فرایند یادگیری و سلامت روانی - اجتماعی فراگیران دارد؟ و چگونه میتوان از طریق مداخلات آموزشی-تربیتی از شدت آن کاست؟ یافتههای حاصل از تحلیل کیفی مشاهدات و مصاحبههای نیمهساختاریافته با معلمان و دانشآموزان نشان میدهد که عواملی چون جو ارزیابی مبتنی بر هوش، باورهای قالبی درباره توانایی، ترس از طرد شدن توسط همسالان و الگوسازی منفی رهبران غیررسمی گروه، نقش کلیدی در شکلگیری این معضل دارند. در مقابل، راهکارهایی نظیر تغییر فرهنگ بازخورد، تاکید بر پیشرفت فردی و تقویت هدفهای تبحری توانستهاند تا حدی این الگوهای ناسالم را تعدیل کنند. این مقاله ضمن آسیبشناسی خودناتوانسازی جمعی، بر لزوم بازطراحی نظام ارزشیابی و ارتقای ادراک شایستگی در بستر همکاری جمعی تاکید میکند.

کلیدواژه ها:

کلمات کلیدی: خودناتوانسازی جمعی ، گروههای همسالان ، انگیزش تحصیلی ، جو کلاس درس ، افت تحصیلی