تحلیل حقوقی داده های شهروندان در شهر هوشمند؛ حدود مسئولیت شهرداری در حفظ حریم خصوصی

زمینه و هدف: شهر هوشمند به عنوان الگویی نوین در مدیریت شهری، مبتنی بر جمع آوری، پردازش و تحلیل گسترده داده های شهروندان از طریق اینترنت اشیا، حسگرها و سیستم های هوش مصنوعی است. این تحول فناورانه اگرچه مزایای چشمگیری در افزایش کارآمدی خدمات شهری و بهبود کیفیت زندگی به همراه دارد، اما همزمان چالش های جدی در زمینه حفظ حریم خصوصی و مسئولیت مدنی شهرداری ها ایجاد کرده است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل حقوقی حدود مسئولیت شهرداری در حفاظت از داده های شهروندان در شهر هوشمند و ارائه چارچوبی برای پاسخ گویی موثر انجام شده است.روش شناسی: پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی-توسعه ای و از نظر ماهیت، توصیفی-تحلیلی است. داده ها به صورت کتابخانه ای (اسنادی) و با مراجعه به قوانین و مقررات داخلی و بین المللی، کتب و مقالات علمی فارسی و انگلیسی، گزارش های پژوهشی و پرونده های عملی شهرهای هوشمند (مانند پروژه Sidewalk Toronto) گردآوری شده است. تحلیل داده ها با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی، تحلیل تطبیقی و مطالعه موردی انجام شده است.یافته ها: یافته های پژوهش نشان می دهد که حقوق حریم خصوصی و حفاظت از داده ها به دلیل اتکا به مفاهیمی مانند فضای عمومی/خصوصی و رضایت فردی، برای پاسخگویی به چالش های جمع آوری انبوه داده در فضاهای عمومی ناکارآمد است (Botero-Arcila, ۲۰۲۵). پیچیدگی زنجیره مسئولیت در شهر هوشمند با حضور بازیگران متعدد (شهرداری، شرکت های فناوری، پیمانکاران، اپراتورها) تعیین حدود مسئولیت را دشوار می سازد و در مراحل مختلف پروژه (طراحی، استقرار، بهره برداری، نگهداری و پایان عمر) مسئولیت پذیری متفاوت است (Zaffagnini, ۲۰۲۴). در نظام حقوقی ایران، خلاهای قانونی آشکاری در حوزه حفاظت از داده های شخصی در شهرهای هوشمند وجود دارد و قوانین موجود متناسب با سرعت پیشرفت فناوری های مورد استفاده در شهرهای هوشمند به روز نشده اند (شهبازی و شبانی کلامی، ۱۴۰۳). بررسی تطبیقی تجارب شهرهای سیاتل، نیویورک و شیکاگو نشان می دهد که شهرهای موفق از رویکردهایی مانند انتصاب مسئول حریم خصوصی، تصویب قوانین نظارت بر فناوری های نظارتی و تدوین اصول شفافیت بهره گرفته اند.نتیجه گیری: مدیریت موثر داده های شهروندان در شهر هوشمند نیازمند چارچوب حقوقی جامعی است که به طور همزمان به سه حوزه بپردازد: شفافیت در جمع آوری و استفاده از داده ها، پاسخ گویی و جبران خسارت در صورت نقض حریم خصوصی، و تعیین حدود مسئولیت بازیگران مختلف. تصویب قانون جامع حفاظت از داده های شخصی، ایجاد نهاد ناظر مستقل و تدوین منشور حقوق شهروندی دیجیتال از مهمترین راهکارهای پیشنهادی این پژوهش است.

کلیدواژه ها:

شهر هوشمند ، حریم خصوصی ، حفاظت از داده ها ، مسئولیت مدنی شهرداری ، اینترنت اشیا ، حکمرانی داده ، حقوق شهروندی