بررسی رابطه سواد سلامت و بهداشت معلم با شاخص های غیبت و افت تحصیلی

مدارس عشایری ایران با چالش های منحصربه فردی در حوزه سلامت مواجه هستند: دسترسی محدود به پزشک و مراکز درمانی (میانگین فاصله تا نزدیک ترین مرکز بهداشت ۴۵ کیلومتر)، کمبود آب سالم و امکانات بهداشتی، شیوع بالای بیماری های واگیر (انگل های روده ای، اسهال، عفونت های تنفسی، بیماری های پوستی و چشمی)، و نبود کارکنان بهداشتی مقیم در ایل. در چنین شرایطی، معلم مدرسه عشایری اغلب تنها فرد آگاه به مسائل بهداشتی در شعاع چندین کیلومتری است و عملا نقش های متعددی را بر عهده می گیرد: تشخیص اولیه بیماری، آموزش بهداشت به دانش آموزان و خانواده ها، پیگیری درمان، و حتی در موارد بحرانی، انتقال بیمار به مرکز درمانی. با این حال، خود معلمان عشایر چه میزان سواد سلامت (دانش، نگرش و مهارت های مرتبط با سلامت) دارند؟ آیا بین سواد سلامت معلم و شاخص های سلامت دانش آموزان (میزان غیبت ناشی از بیماری، شیوع بیماری های شایع) و به تبع آن، افت تحصیلی رابطه وجود دارد؟ پژوهش حاضر با هدف اصلی «بررسی رابطه بین سواد سلامت و رفتارهای بهداشتی معلم با شاخص های غیبت و افت تحصیلی دانش آموزان مدارس ابتدایی عشایری» و با اهداف فرعی «تعیین سطح سواد سلامت معلمان عشایر»، «شناسایی شایع ترین بیماری های منجر به غیبت دانش آموزان»، و «ارائه راهکارهای عملی برای ارتقای نقش بهداشتی معلم» انجام شده است.روش شناسی: این پژوهش از نوع همبستگی با رویکرد آمیخته (کیفی-کمی) و در دو فاز انجام شد. فاز اول (کمی - توصیفی-همبستگی): جامعه آماری شامل کلیه معلمان مدارس ابتدایی عشایری استان های فارس، کهگیلویه و بویراحمد، چهارمحال و بختیاری، ایلام و خوزستان بود (حدود ۱۸۰۰ معلم). نمونه به روش نمونه گیری خوشه ای تصادفی با حجم ۳۲۰ معلم (بر اساس فرمول کوکران، با احتساب ۲۰ درصد افت) انتخاب شد. ابزارهای گردآوری داده شامل: ۱) پرسشنامه سواد سلامت بزرگسالان ایرانی (HELIA) با ۳۳ سوال و ۵ بعد (دسترسی، خواندن، درک، ارزیابی و تصمیم گیری، ضریب پایایی ۰.۸۹)، ۲) پرسشنامه رفتارهای بهداشتی معلم (محقق ساخته با ۱۸ سوال در سه حیطه: بهداشت فردی، بهداشت کلاس، آموزش بهداشت، روایی و پایایی تایید شده)، ۳) فرم ثبت غیبت دانش آموزان (مبتنی بر بیماری، ثبت شده توسط معلم در طول یک سال تحصیلی)، ۴) فرم ثبت افت تحصیلی (تفاوت نمرات پایانی نوبت اول و دوم در دروس فارسی، ریاضی و علوم). داده های کمی با استفاده از ضریب همبستگی پیرسون، رگرسیون چندگانه و تحلیل واریانس یک راهه در نرم افزار SPSS تحلیل شدند. فاز دوم (کیفی - پدیدارشناسانه): با ۱۸ معلم عشایر (انتخاب شده از نمونه کمی بر اساس نمرات حد بالایی و پایینی سواد سلامت) مصاحبه نیمه ساختاریافته عمیق (هر مصاحبه ۶۰ تا ۹۰ دقیقه) انجام شد تا تجارب زیسته آن ها از نقش بهداشتی و چالش های پیش رو جمع آوری گردد. داده های کیفی با روش تحلیل محتوای استقرایی و با نرم افزار MAXQDA تحلیل شدند.

کلیدواژه ها:

سواد سلامت ، معلمان عشایر ، غیبت تحصیلی ، افت تحصیلی ، مدارس ابتدایی عشایری.