ساختارگرایی در شعر شهریار: شیوه توازن عناصر زبانی و کاربرد محور همنشینی و جانشینی واژگان

ساختارگرایی به مثابه رویکردی نظری در نقد ادبی، بر مطالعه نظام های زبانی و روابط درونی آنها تاکید دارد. رومن یاکوبسن، زبان شناس برجسته، با نظریه «کارکرد شعری» زبان و مفاهیم «محور همنشینی» و «جانشینی» چارچوبی نظام مند برای تحلیل ساختاری متون ادبی فراهم کرد. این پژوهش با کاربست نظریه یادشده به بررسی شیوه های توازن عناصر زبانی در اشعار سید محمدحسین بهجت تبریزی (شهریار) و نیز تحلیل نسبت محور جانشینی و همنشینی در واژگان شعر او می پردازد. روش تحقیق کیفی و از نوع تحلیل محتوای ساختاری است. یافته ها نشان می دهد که شهریار با استفاده از توازن های آوایی (وزن، قافیه، تکرار حروف)، توازن واژگانی (تکرار، تضاد، هممعنایی) و توازن نحوی (توازی، حذف، تقدیم و تاخیر)، ضمن ایجاد موسیقی درونی، کارکرد شعری زبان را برجسته می سازد. همچنین بررسی محور جانشینی حاکی از آن است که واژگان در شعر شهریار اغلب بر پایه روابط استعاری و مجازی انتخاب می شوند و در محور همنشینی، پیوندی تنگاتنگ با تکرار و تقابل معنایی می یابند. نتیجه آنکه شعر شهریار علیرغم سادگی ظاهری، از ساختاری پیچیده و هماهنگ با اصول ساختارگرایی برخوردار است.

کلیدواژه ها:

ساختارگرایی ، شهریار ، رومن یاکوبسن ، محور همنشینی ، محور جانشینی ، توازن زبانی.