بررسی نقش تنظیم هیجان تحصیلی در عملکرد دانش آموزان در آزمایشگاه شیمی : ارائه مدل ساختاری مبتنی بر روان شناسی آموزشی

آزمایشگاه شیمی یکی از مهم ترین بسترهای یادگیری تجربی در آموزش علوم محسوب می شود که در آن دانش آموزان از طریق مشاهده، آزمایش و تحلیل داده ها به درک عمیق تری از مفاهیم انتزاعی شیمی دست می یابند. با این حال، محیط آزمایشگاه به دلیل ماهیت عملی، حساسیت تجهیزات، احتمال بروز خطا و گاه مخاطرات ایمنی، می تواند منبعی از تنش و اضطراب برای دانش آموزان باشد. پژوهش های روان شناسی آموزشی نشان داده اند که هیجانات تحصیلی، به ویژه اضطراب، لذت، کنجکاوی و ناامیدی، نقش تعیین کننده ای در کیفیت یادگیری و عملکرد تحصیلی دارند (Pekrun, ۲۰۰۶). با وجود این، در حوزه آموزش شیمی، توجه کافی به ابعاد هیجانی یادگیری در محیط آزمایشگاه صورت نگرفته است.هدف پژوهش حاضر، تبیین نقش تنظیم هیجان تحصیلی در عملکرد عملی دانش آموزان در آزمایشگاه شیمی و ارائه یک مدل ساختاری مبتنی بر روان شناسی آموزشی است. چارچوب نظری پژوهش بر نظریه کنترل–ارزش هیجانات پیشرفت (Pekrun, ۲۰۰۶)، نظریه تنظیم هیجان (Gross, ۱۹۹۸) و نظریه بار شناختی (Sweller, ۲۰۱۱) استوار است. بر اساس نظریه کنترل–ارزش، ادراک دانش آموز از میزان کنترل بر فعالیت آزمایشگاهی و ارزشی که برای آن قائل است، نوع و شدت هیجانات تجربه شده را تعیین می کند. از سوی دیگر، نظریه تنظیم هیجان بیان می کند که راهبردهایی مانند بازارزیابی شناختی می توانند اثرات منفی هیجانات منفی را کاهش دهند، در حالی که سرکوب هیجانی ممکن است به افزایش فشار شناختی منجر شود (Gross, ۱۹۹۸). همچنین، بر اساس نظریه بار شناختی، اضطراب می تواند ظرفیت حافظه فعال را کاهش داده و عملکرد شناختی را مختل سازد (Sweller, ۲۰۱۱).روش پژوهش از نوع توصیفی–همبستگی با رویکرد مدل یابی معادلات ساختاری (SEM) است. جامعه آماری شامل دانش آموزان پایه یازدهم رشته علوم تجربی بود که به روش نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده ها شامل پرسشنامه هیجانات تحصیلی (AEQ) بر اساس مدل Pekrun (۲۰۰۶)، پرسشنامه تنظیم هیجان (ERQ) بر اساس مدل Gross (۱۹۹۸) و چک لیست ارزیابی عملکرد آزمایشگاهی مبتنی بر شاخص های دقت، ایمنی، تحلیل داده و گزارش نویسی بود. داده ها با استفاده از نرم افزارهای تحلیل آماری پیشرفته و شاخص های برازش مدل مورد بررسی قرار گرفتند.نتایج نشان داد بین اضطراب آزمایشگاهی و عملکرد عملی دانش آموزان رابطه منفی معنادار وجود دارد. همچنین، هیجانات مثبت مانند لذت و کنجکاوی با افزایش دقت آزمایش و کیفیت تحلیل داده ها رابطه مثبت داشتند. از میان راهبردهای تنظیم هیجان، بازارزیابی شناختی تاثیر مثبت و معناداری بر عملکرد آزمایشگاهی نشان داد، در حالی که سرکوب هیجانی با افزایش خطاهای عملی و کاهش تمرکز همراه بود. مدل ساختاری پیشنهادی از برازش مطلوبی برخوردار بود و توانست بخش قابل توجهی از واریانس عملکرد آزمایشگاهی را تبیین کند.یافته های پژوهش نشان می دهد که یادگیری در آزمایشگاه شیمی صرفا فرآیندی شناختی نیست، بلکه تحت تاثیر مولفه های هیجانی نیز قرار دارد. بنابراین، توجه به آموزش مهارت های تنظیم هیجان، کاهش اضطراب آزمایشگاهی و تقویت هیجانات مثبت می تواند به بهبود عملکرد عملی و افزایش کیفیت یادگیری منجر شود. این نتایج با یافته های پژوهش های پیشین در حوزه هیجانات تحصیلی و عملکرد یادگیری همسو است (Pekrun, ۲۰۰۶; Gross, ۱۹۹۸; Sweller, ۲۰۱۱).در نهایت، پژوهش حاضر با ترکیب روان شناسی آموزشی و آموزش شیمی، چارچوبی نوین برای تحلیل عملکرد آزمایشگاهی ارائه می دهد و می تواند مبنایی برای طراحی مداخلات آموزشی، کارگاه های مدیریت هیجان و بازطراحی محیط های آزمایشگاهی در مدارس باشد.

کلیدواژه ها:

تنظیم هیجان تحصیلی ، اضطراب آزمایشگاهی ، عملکرد عملی ، آموزش شیمی ، مدل یابی معادلات ساختاری